CÓ NÊN CÔNG NHẬN THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ LÀ MỘT GIAI ĐOẠN CỦA TỐ TỤNG HÌNH SỰ?

Trong tiến trình cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, việc hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình sự luôn là một trong những mục tiêu trọng tâm nhằm bảo đảm tính thống nhất, hiệu lực và hiệu quả của hoạt động tố tụng. Một vấn đề đang được giới khoa học pháp lý và các cơ quan thực tiễn đặc biệt quan tâm là liệu có nên công nhận thi hành án hình sự là một giai đoạn của tố tụng hình sự hay không. Đây không chỉ là một câu hỏi mang tính lý luận, mà còn có ý nghĩa sâu sắc đối với việc tổ chức và vận hành hệ thống tư pháp hình sự trong thực tiễn.

Theo quy định pháp luật hiện hành, thi hành án hình sự được điều chỉnh bởi Luật Thi hành án hình sự năm 2019 và được xác định là giai đoạn diễn ra sau khi bản án hoặc quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, hoạt động thi hành án này không nằm trong phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Do đó, xét về mặt pháp lý, thi hành án hình sự hiện chưa được coi là một giai đoạn trong quá trình tố tụng hình sự.

Tuy nhiên, nhiều quan điểm cho rằng, thi hành án hình sự về bản chất chính là sự tiếp nối trực tiếp của quá trình xét xử, có vai trò hiện thực hóa các bản án đã được tuyên. Các hoạt động như ra quyết định thi hành án, kiểm tra việc chấp hành hình phạt tù, xem xét ân giảm, đặc xá hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện,… đều gắn liền với quyền và nghĩa vụ pháp lý của người bị kết án, đồng thời đòi hỏi có sự giám sát chặt chẽ từ phía các cơ quan tư pháp, theo đúng các nguyên tắc tố tụng như bảo đảm quyền bào chữa, quyền khiếu nại và sự tham gia của kiểm sát viên.

Trước hết, việc công nhận thi hành án hình sự là một giai đoạn tố tụng sẽ góp phần hoàn thiện chuỗi các bước tố tụng hình sự một cách đầy đủ và logic, bao gồm các giai đoạn từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử cho đến thi hành bản án. Điều này giúp tạo ra một quy trình tố tụng liền mạch, bảo đảm sự thống nhất trong toàn bộ hệ thống tư pháp hình sự.

Hai là, khi thi hành án hình sự được coi là một giai đoạn tố tụng, các quyền tố tụng của người chấp hành án như quyền khiếu nại, quyền tố cáo, quyền tiếp cận trợ giúp pháp lý, quyền được đối xử nhân đạo,… sẽ được bảo đảm ở mức độ cao hơn. Đây là yếu tố then chốt để thực hiện hiệu quả các nguyên tắc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự hiện đại.

Ba là, công nhận thi hành án hình sự là một phần của tố tụng sẽ góp phần nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành thi hành án. Theo đó, các hoạt động trong quá trình thi hành án sẽ chịu sự điều chỉnh bởi các nguyên tắc tố tụng hình sự, làm tăng tính minh bạch, kiểm soát và tuân thủ pháp luật.

Cuối cùng, đây cũng là xu hướng phù hợp với thông lệ và pháp luật quốc tế. Ở nhiều quốc gia như Đức, Nga, Nhật Bản,… thi hành án hình sự được xem là một bộ phận không tách rời của quá trình tố tụng hình sự. Chẳng hạn, tại Đức, Luật Thi hành án hình sự (Strafvollzugsgesetz – StVollzG) khẳng định việc thi hành hình phạt tù phải tuân thủ các quyền cơ bản và thủ tục hợp pháp; tại Nga, các quyết định liên quan đến thi hành án hình sự có thể được xem xét lại theo cơ chế tố tụng; còn tại Nhật Bản, Luật về thi hành án hình sự năm 2005 (Act No. 50/2005) thiết lập hệ thống giám sát tư pháp xuyên suốt trong quá trình giam giữ, khẳng định tính liên tục giữa xét xử và thi hành án (UNODC, 2013; Bundesministerium der Justiz, 2023; JFBA, 2020).

Bên cạnh những lợi ích nêu trên, một số ý kiến cũng lo ngại rằng việc mở rộng phạm vi của tố tụng hình sự để bao gồm cả giai đoạn thi hành án có thể dẫn đến sự phức tạp không cần thiết trong tổ chức và vận hành hệ thống tư pháp. Điều này có thể làm tăng gánh nặng cho các cơ quan tiến hành tố tụng, nhất là trong bối cảnh nguồn nhân lực và điều kiện vật chất còn hạn chế.

Mặt khác, hệ thống tổ chức thi hành án hình sự ở Việt Nam hiện nay chủ yếu thuộc trách nhiệm của Bộ Công an, với phương thức điều hành mang tính hành chính – quản lý nhà nước. Nếu chuyển hóa toàn bộ các hoạt động này theo hướng tố tụng, sẽ đặt ra yêu cầu điều chỉnh lớn về cơ cấu tổ chức, chức năng nhiệm vụ, thẩm quyền và mô hình phối hợp liên ngành.

Để tiến tới việc công nhận thi hành án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự, cần nghiên cứu, sửa đổi và bổ sung một số quy định pháp luật theo hướng sau:

Một là, cần bổ sung quy định liên quan đến quyền và nghĩa vụ của người chấp hành án hình sự vào Bộ luật Tố tụng hình sự, nhằm xác lập địa vị tố tụng đầy đủ
cho họ.

Hai là, cần thiết lập cơ chế kiểm sát tư pháp một cách toàn diện và xuyên suốt từ giai đoạn khởi tố cho đến khi hoàn tất việc thi hành án. Trong đó, vai trò của Viện kiểm sát nhân dân cần được khẳng định rõ ràng trong việc giám sát các hoạt động thi hành án hình sự.

Ba là, cần phân định rạch ròi giữa chức năng hành chính và chức năng tố tụng trong thi hành án, tránh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn hoặc mở rộng không kiểm soát, nhằm bảo đảm hiệu quả quản lý cũng như tính công bằng của pháp luật.

Trong bối cảnh yêu cầu cải cách tư pháp đang đặt ra ngày càng mạnh mẽ, việc công nhận thi hành án hình sự là một giai đoạn của tố tụng hình sự là một hướng đi cần thiết và phù hợp với xu thế bảo đảm quyền con người, minh bạch hóa hoạt động tư pháp và hội nhập pháp lý quốc tế. Tuy nhiên, quá trình này cần được tiến hành một cách thận trọng, trên cơ sở đánh giá kỹ lưỡng về mặt pháp lý, tổ chức bộ máy và thực tiễn áp dụng pháp luật tại Việt Nam. Đây là một nội dung nên tiếp tục được đưa ra thảo luận trong các kỳ sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng hình sự trong thời gian tới, nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự đồng bộ và hiệu quả hơn./. (TS. LS. Nguyễn Thị Huyền Trang, Công ty Luật Viên An).