GIÁM ĐỊNH TƯ PHÁP – TƯƠNG LAI CỦA HOẠT ĐỘNG CHỨNG MINH TỘI PHẠM TỪ BÀI HỌC CỦA LIÊN BANG NGA

1. Giám định tư pháp – Trụ cột của hoạt động chứng minh trong tố tụng hình sự

Trong tiến trình cải cách tư pháp ở nhiều quốc gia, giám định tư pháp ngày càng trở thành một công cụ không thể thiếu trong việc chứng minh tội phạm. Đặc biệt, tại Liên bang Nga, hệ thống pháp luật đã ghi nhận vai trò trung tâm của giám định tư pháp trong việc xác định sự thật khách quan của vụ án hình sự. Theo quy định tại Điều 195 của Bộ luật Tố tụng Hình sự Liên bang Nga (viết tắt là BLTTHS Liên bang Nga), việc trưng cầu giám định được thực hiện trong các trường hợp cần xác minh các tình tiết vụ án đòi hỏi kiến thức chuyên môn đặc biệt, như nguyên nhân tử vong, thương tích, tâm thần, giám định tài liệu, pháp y hoặc kỹ thuật số...

Cụ thể, Điều 195 BLTTHS Liên bang Nga quy định: “Cơ quan điều tra, điều tra viên, công tố viên hoặc Tòa án ra quyết định trưng cầu giám định khi cần thiết để xác định tình tiết vụ án mà việc xác định đòi hỏi kiến thức chuyên môn.” Quy định này không chỉ thể hiện sự bắt buộc của hoạt động giám định trong giải quyết các vụ án hình sự nhất định mà còn tạo cơ sở pháp lý vững chắc để giám định trở thành một phần không thể tách rời trong tố tụng hình sự hiện đại.

2. Bảo đảm quyền của các bên trong quá trình giám định tư pháp

Một điểm tiến bộ đáng chú ý trong hệ thống pháp luật của Liên bang Nga là việc quy định cụ thể quyền của các chủ thể tham gia tố tụng đối với hoạt động giám định. Điều 198 BLTTHS Liên bang Nga nêu rõ, người bị buộc tội, bị hại, người bào chữa và đại diện pháp lý có quyền: (1) đề nghị cơ quan tố tụng trưng cầu giám định; (2) kiến nghị về tổ chức giám định; (3) đặt câu hỏi cho giám định viên; (4) có mặt trong quá trình giám định (trừ trường hợp giám định tâm thần bắt buộc); và (5) được tiếp cận kết luận giám định.

Những quy định này thể hiện rõ tính dân chủ và minh bạch trong hoạt động giám định tư pháp tại Liên bang Nga. Việc cho phép các bên được chủ động tham gia vào quá trình giám định không chỉ góp phần đảm bảo quyền bào chữa mà còn tăng cường khả năng giám sát tính khách quan của kết luận giám định. Đồng thời, hệ thống pháp luật cũng có cơ chế cho phép phản bác hoặc yêu cầu giám định lại nếu có căn cứ cho rằng kết luận chưa chính xác hoặc thiếu khách quan.

Tolstukhina Tatyana Viktorovna Tolstukhina, Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, Chuyên gia Điều tra tội phạm – giám định tư pháp, Bộ môn giám định tư pháp và nghiệp vụ hải quan, Trường Đại học Luật và quản lý, Đại học Quốc gia Tula, Tula, Liên bang Nga

3. Tính độc lập và trách nhiệm pháp lý của chuyên gia giám định

Tại Liên bang Nga, các chuyên gia giám định tư pháp hoạt động độc lập với cơ quan tiến hành tố tụng. Họ phải có chuyên môn phù hợp, được đào tạo và cấp chứng chỉ hành nghề theo quy định pháp luật. Điều 199 BLTTHS Liên bang Nga quy định rằng giám định viên có thể từ chối tham gia nếu không đủ khả năng chuyên môn, có quan hệ thân tộc với các bên liên quan hoặc có lý do khách quan khác dẫn đến xung đột lợi ích.

Đặc biệt, chuyên gia giám định chịu trách nhiệm hình sự nếu cố ý đưa ra kết luận sai lệch, theo quy định tại Điều 307 Bộ luật Hình sự Liên bang Nga năm 1996 (sửa đổi, bổ sung năm 2025). Điều này tạo ra cơ chế pháp lý nghiêm ngặt nhằm đảm bảo tính trung thực và chất lượng chuyên môn của kết luận giám định. Đồng thời, kết luận giám định tại Nga được coi là một loại chứng cứ độc lập, có giá trị chứng minh tương đương với các tài liệu, lời khai, vật chứng và biên bản tố tụng khác.

4. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam trong hoàn thiện hệ thống giám định tư pháp

Từ thực tiễn pháp luật và tổ chức giám định tư pháp tại Liên bang Nga, có thể rút ra nhiều bài học quý giá để cải cách và nâng cao hiệu quả giám định tư pháp tại Việt Nam.

Thứ nhất, cần bảo đảm quyền chủ động của các bên trong quá trình trưng cầu, lựa chọn và phản bác giám định, qua đó nâng cao tính dân chủ và hạn chế tình trạng lạm quyền từ phía cơ quan tiến hành tố tụng.

Thứ hai, cần thiết lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ về đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý của chuyên gia giám định, đặc biệt là trong các vụ án phức tạp có thể dẫn đến oan sai.

Thứ ba, Việt Nam nên xem xét khả năng quy định bắt buộc phải có giám định tư pháp trong một số loại vụ án cụ thể, ví dụ như giết người, hiếp dâm, cháy nổ hoặc tội phạm công nghệ cao. Điều này sẽ giúp bảo đảm tính khách quan trong đánh giá chứng cứ, đồng thời hỗ trợ cơ quan điều tra không bị phụ thuộc vào lời khai
đơn thuần.

Ngoài ra, để tránh hiện tượng “giám định theo yêu cầu” hay “kết luận có lợi cho một phía”, Việt Nam cần phát triển hệ thống giám định tư pháp độc lập, chuyên nghiệp, có sự quản lý thống nhất về chuyên môn và đạo đức hành nghề. Việc thành lập các Viện giám định quốc gia, trung tâm giám định công lập độc lập hoặc mạng lưới giám định tư nhân có điều kiện hành nghề minh bạch là giải pháp đáng
cân nhắc.

5. Kết luận

Giám định tư pháp không chỉ là công cụ kỹ thuật hỗ trợ điều tra mà còn là một trụ cột về pháp lý để bảo đảm việc chứng minh tội phạm được thực hiện theo đúng nguyên tắc suy đoán vô tội và xét xử công bằng. Kinh nghiệm của Liên bang Nga đã chỉ ra rằng, một hệ thống giám định tư pháp hiệu quả phải kết hợp giữa tính độc lập chuyên môn, trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt và sự tham gia của các bên liên quan. Đối với Việt Nam, đây là bài học quan trọng để xây dựng một cơ chế giám định tư pháp hiện đại, phục vụ tốt hơn cho công lý và quyền con người trong tố tụng hình sự./. (Tolstukhina Tatyana Viktorovna Tolstukhina, Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học, Tula, Liên bang Nga).

          Nguồn: Bộ luật Tố tụng Hình sự của Liên bang Nga" ngày 18 tháng 12 năm 2001 số 174-ФЗ (sửa đổi ngày 20 tháng 3 năm 2025) // Tập hợp pháp luật của Liên bang Nga, ngày 24 tháng 12 năm 2001, số 52 (phần I), điều 4921 ("Уголовно-процессуальный кодекс Российской Федерации" от 18.12.2001 N 174-ФЗ (ред. от 20.03.2025) // Собрание законодательства РФ, 24.12.2001, N 52 (ч. I), ст. 4921).