PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG THEO QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 (SỬA ĐỔI, BỔ SUNG NĂM 2017)

Phòng vệ chính đáng là một trong những chế định quan trọng của pháp luật hình sự Việt Nam, phản ánh nguyên tắc công bằng, nhân đạo và bảo vệ quyền con người trong quá trình xử lý hành vi nguy hiểm cho xã hội. Đây là một cơ chế pháp lý cho phép cá nhân có quyền bảo vệ lợi ích hợp pháp của bản thân hoặc của người khác khi bị xâm hại, mà không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu hành vi phòng vệ nằm trong giới hạn được pháp luật cho phép.

1. Khái niệm và bản chất pháp lý

Theo quy định tại Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, phòng vệ chính đáng được hiểu là: “hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác, của cơ quan, tổ chức mà chống lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên”.

Khoản 1 Điều 22 BLHS quy định rõ: “Người thực hiện hành vi phòng vệ chính đáng không phải chịu trách nhiệm hình sự”. Đây là điểm thể hiện sự thừa nhận và bảo hộ của pháp luật đối với quyền tự vệ của công dân khi đối mặt với hành vi trái pháp luật đang diễn ra.

Bản chất pháp lý của chế định này thể hiện ở việc hành vi phòng vệ, dù gây ra thiệt hại cho người tấn công, vẫn không bị coi là tội phạm nếu hành vi đó nhằm mục đích ngăn chặn, đẩy lùi sự xâm phạm ngay tức khắc. Điều này góp phần tạo nên sự cân bằng giữa việc tôn trọng quyền cá nhân và duy trì trật tự xã hội.

2. Giới hạn của phòng vệ chính đáng

Tuy nhiên, pháp luật cũng xác định ranh giới giữa phòng vệ chính đáng và lạm dụng quyền phòng vệ. Khoản 2 Điều 22 Bộ luật Hình sự quy định: “Phòng vệ chính đáng vượt quá giới hạn là trường hợp vượt quá mức cần thiết để chống lại người có hành vi xâm phạm, gây thiệt hại rõ ràng không tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm”. Trong trường hợp này, người vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, nhưng sẽ được coi là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Sự phân định ranh giới này mang tính chất linh hoạt, phụ thuộc vào hoàn cảnh cụ thể, tính chất của hành vi xâm phạm và mức độ cần thiết của hành vi phòng vệ. Điều này đòi hỏi cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá khách quan, toàn diện và thận trọng khi xác định liệu một hành vi có phải là phòng vệ chính đáng hay không.

3. Thực tiễn áp dụng và các vấn đề đặt ra

Trong thực tế, việc nhận diện và áp dụng đúng chế định phòng vệ chính đáng vẫn còn nhiều khó khăn. Một số vụ án hình sự từng ghi nhận việc người phòng vệ bị xử lý hình sự mặc dù có dấu hiệu của hành vi phòng vệ chính đáng, do sự đánh giá chưa đầy đủ về tính cấp thiết và mức độ tương xứng của hành vi. Điều này đặt ra yêu cầu cần hướng dẫn cụ thể hơn về việc áp dụng quy định tại Điều 22, nhất là trong các tình huống phòng vệ diễn ra nhanh chóng, khó kiểm soát, chẳng hạn như hành vi phòng vệ khi bị tấn công bằng hung khí, phòng vệ trong điều kiện đêm tối, hoặc phòng vệ để bảo vệ người thân.

Bên cạnh đó, cần tăng cường đào tạo nghiệp vụ cho cán bộ điều tra, kiểm sát viên và thẩm phán nhằm nâng cao khả năng phân tích và đánh giá bản chất của hành vi phòng vệ, từ đó đưa ra quyết định công bằng, hợp lý, tránh tình trạng hình sự hóa hành vi phòng vệ chính đáng.

4. Vai trò của phòng vệ chính đáng trong bảo vệ trật tự pháp luật

Phòng vệ chính đáng không chỉ là một quyền pháp lý được bảo hộ mà còn là công cụ giúp người dân tích cực tham gia vào việc bảo vệ trật tự xã hội, ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật. Việc xác định đúng đắn hành vi phòng vệ chính đáng còn góp phần củng cố niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp hình sự và tinh thần thượng tôn pháp luật.

Trong bối cảnh các hành vi xâm phạm quyền cá nhân ngày càng đa dạng và phức tạp, việc hoàn thiện các quy định pháp luật về phòng vệ chính đáng là hết sức cần thiết. Nhà nước cần ban hành hướng dẫn chi tiết và cụ thể về tiêu chí xác định “giới hạn cần thiết” trong phòng vệ, đồng thời tuyên truyền rộng rãi để người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình khi tham gia phòng vệ.

5. Kết luận

Quy định về phòng vệ chính đáng tại Điều 22 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) là bước tiến quan trọng trong việc khẳng định quyền tự vệ của cá nhân và góp phần bảo vệ công lý trong xã hội. Tuy nhiên, để bảo đảm tính công bằng và thống nhất trong áp dụng pháp luật, cần có những hướng dẫn rõ ràng hơn từ cơ quan có thẩm quyền cũng như nâng cao nhận thức pháp lý trong cộng đồng về quyền
phòng vệ./. (LS. Bùi Thị Kim Quyên, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Quốc hội (2015), Bộ luật hình sự 2015 số 100/2015/QH13 ngày 27 tháng 11 năm 2015, Hà Nội.

*Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.