NHỮNG ĐIỂM MỚI TRONG DỰ THẢO LUẬT SỬA ĐỔI BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2025

Bộ luật Tố tụng hình sự (BLTTHS) là đạo luật nền tảng điều chỉnh toàn bộ trình tự, thủ tục trong hoạt động tố tụng hình sự, từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử đến thi hành án hình sự. Tuy nhiên, qua gần một thập kỷ thực thi kể từ khi được ban hành năm 2015 (và sửa đổi bổ sung năm 2021), thực tiễn tố tụng hình sự ở Việt Nam đã xuất hiện nhiều vấn đề vướng mắc, phát sinh từ sự thay đổi của tình hình tội phạm, đặc thù địa phương, cũng như yêu cầu hội nhập quốc tế. Việc dịch bệnh, thiên tai, hay các yếu tố bất khả kháng làm gián đoạn hoạt động tố tụng thời gian qua cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện cơ chế pháp lý linh hoạt, hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, xu hướng tổ chức lại bộ máy tố tụng theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả - chẳng hạn như mô hình Tòa án nhân dân khu vực, hay mở rộng trách nhiệm cho lực lượng công an cấp cơ sở - cũng cần được phản ánh đầy đủ trong quy định pháp luật. Chính vì vậy, việc sửa đổi BLTTHS trong năm 2025 không chỉ là bước hoàn thiện kỹ thuật pháp lý, mà còn là tiền đề để hiện thực hóa các định hướng lớn của cải cách tư pháp, đảm bảo quyền con người và nâng cao chất lượng xử lý tội phạm trong bối cảnh mới.

Trong dự thảo Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2025 có những điểm mới đáng chú ý sau đây:

Thứ nhất, bỏ quy định khởi tố theo yêu cầu bị hại đối với tội xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp.

Một trong những thay đổi quan trọng trong dự thảo là việc loại bỏ tội danh “xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp” (Điều 226 BLHS 2015, khoản 1) ra khỏi danh sách các tội chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại. Trước đây, tội danh này được liệt kê trong khoản 1 Điều 155 BLTTHS 2015, tuy nhiên đã bị bãi bỏ trong lần sửa đổi năm 2021, và dự thảo lần này tiếp tục củng cố định hướng đó.

Theo đó, danh mục các tội phạm chỉ được khởi tố khi có yêu cầu của bị hại hiện nay chỉ bao gồm: các tội xâm phạm sức khỏe (Điều 134, 135, 136, 138, 139), tội hiếp dâm (Điều 141), cưỡng dâm (Điều 143), làm nhục người khác (Điều 155) và vu khống (Điều 156). Sự điều chỉnh này thể hiện quan điểm kiên quyết bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp như một loại tài sản đặc thù, đồng thời cho phép cơ quan tiến hành tố tụng chủ động khởi tố khi có dấu hiệu phạm tội, thay vì phụ thuộc vào yêu cầu của người bị hại.

Hai là, bổ sung căn cứ tạm đình chỉ tố tụng do lý do bất khả kháng.

Dự thảo sửa đổi đã có bước tiến quan trọng trong việc điều chỉnh quy định về tạm đình chỉ ở cả ba giai đoạn tố tụng: khởi tố, điều tra và truy tố.

Ở giai đoạn khởi tố, Điều 148 BLTTHS được bổ sung quy định về việc có thể kết thúc việc kiểm tra, xác minh thông tin tố giác, tin báo về tội phạm nếu gặp lý do bất khả kháng như thiên tai, dịch bệnh, làm cho việc ra quyết định khởi tố hoặc không khởi tố không thể thực hiện đúng thời hạn.

Ở giai đoạn điều tra, khoản 1 Điều 229 cũng được sửa đổi để mở rộng thêm một trường hợp mới cho phép cơ quan điều tra tạm đình chỉ vụ án, đó là khi “việc điều tra không thể kết thúc vì lý do bất khả kháng” dù đã hết thời hạn điều tra. Quy định này phản ánh thực tế vừa qua khi nhiều vụ án bị gián đoạn vì dịch COVID-19, nhưng BLTTHS hiện hành chưa có cơ chế xử lý phù hợp.

Tại giai đoạn truy tố, khoản 1 Điều 247 được bổ sung tình huống tương tự: nếu Viện kiểm sát không thể hoàn tất các hoạt động tố tụng để ra quyết định truy tố vì lý do bất khả kháng, thì được phép ra quyết định tạm đình chỉ. Việc quy định rõ ràng trường hợp bất khả kháng trong pháp luật tố tụng hình sự sẽ giúp tránh lạm dụng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý vững chắc để đảm bảo tính hợp pháp của quyết định tố tụng.

Thứ ba, giao thêm trách nhiệm xác minh sơ bộ cho công an xã khi tiếp nhận tin báo.

Một trong những cải cách mang tính phân cấp, tăng cường vai trò cơ sở trong tố tụng hình sự thể hiện rõ tại sửa đổi khoản 3 Điều 146. Theo quy định mới, Công an xã, phường, thị trấn và Đồn Công an không chỉ có trách nhiệm tiếp nhận tố giác, tin báo về tội phạm mà còn được giao thực hiện kiểm tra, xác minh sơ bộ trước khi chuyển tin báo đến cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Trước đây, BLTTHS chỉ cho phép lực lượng này lập biên bản tiếp nhận và lấy lời khai ban đầu, chưa quy định trách nhiệm xác minh. Việc mở rộng nhiệm vụ này vừa phù hợp với thực tiễn (khi công an cấp xã là lực lượng đầu tiên tiếp xúc vụ việc), vừa góp phần giảm tải cho cơ quan điều tra cấp trên, rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao hiệu quả thu thập thông tin ban đầu. Tuy nhiên, quy định này cũng đặt ra yêu cầu mới về năng lực nghiệp vụ, trách nhiệm pháp lý và điều kiện bảo đảm cho lực lượng công an xã trong thực hiện nhiệm vụ tố tụng.

Dự thảo Luật sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2025 không chỉ chỉnh sửa về mặt kỹ thuật lập pháp mà còn thể hiện sự thích ứng chủ động của pháp luật với bối cảnh xã hội mới. Những điểm đổi mới nêu trên, từ việc điều chỉnh thẩm quyền khởi tố, bổ sung tình huống bất khả kháng trong tạm đình chỉ tố tụng, đến mở rộng vai trò của công an cấp xã, đều cho thấy nỗ lực đồng bộ hóa các quy trình tố tụng và phân bổ lại nguồn lực trong hệ thống cơ quan tiến hành tố tụng.

Việc sửa đổi BLTTHS năm 2025 cũng là một phần trong tiến trình lớn hơn của cải cách tư pháp đến năm 2030, trong đó đề cao yêu cầu bảo vệ quyền con người, xây dựng nền tư pháp liêm chính, hiện đại, thân thiện. Để các quy định mới sớm đi vào cuộc sống, cần có sự chuẩn bị đồng bộ về mặt thể chế, tổ chức, tập huấn nghiệp vụ, cũng như giám sát chặt chẽ trong quá trình thực thi. Dự thảo đang được đưa ra lấy ý kiến là cơ hội quan trọng để các chủ thể liên quan, nhất là các luật sư, kiểm sát viên, thẩm phán và công an cơ sở, cùng tham gia đóng góp để xây dựng một hệ thống tố tụng hình sự công bằng, minh bạch và hiệu quả hơn./. (TS. LS. Nguyễn Thị Huyền Trang).

Nguồn: Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Tố tụng hình sự. Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV, năm 2025.