NHỮNG VẤN ĐỀ PHÁP LÝ NỔI BẬT TRONG CÁO TRẠNG VỤ ÁN VẠN THỊNH PHÁT

Vụ án Trương Mỹ Lan và Tập đoàn Vạn Thịnh Phát đã đi vào lịch sử tư pháp Việt Nam như một trong những đại án kinh tế có quy mô và mức độ vi phạm đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp và tinh vi. Theo cáo trạng của Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, vụ án không chỉ liên quan đến hành vi lừa đảo, tham ô và rửa tiền với số tiền lên đến hàng trăm nghìn tỷ đồng, mà còn làm rúng động hệ thống tài chính – ngân hàng, đe dọa nghiêm trọng đến an ninh tài chính quốc gia. Bản tin này tổng hợp và phân tích những vấn đề pháp lý nổi bật được nêu trong cáo trạng, cho thấy tính chất chưa từng có tiền lệ trong lịch sử tố tụng Việt Nam.

1. Toàn cảnh pháp lý của cáo trạng: Từ tham ô tài sản đến vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng

Theo bản cáo trạng dài gần 300 trang do Viện Kiểm sát nhân dân tối cao ban hành cuối năm 2023, bà Trương Mỹ Lan bị truy tố về ba tội danh nghiêm trọng gồm: “Tham ô tài sản” theo Điều 353; “Vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng” theo Điều 206; và “Đưa hối lộ” theo Điều 364 của Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017.

Bà Lan bị cáo buộc là người tổ chức, chỉ đạo xuyên suốt quá trình thao túng Ngân hàng SCB thông qua việc dùng người của mình nắm giữ các vị trí chủ chốt trong Hội đồng quản trị, Ban điều hành, từ đó ra lệnh cấp các khoản vay khống, không tài sản đảm bảo, cho các công ty thuộc hệ sinh thái Vạn Thịnh Phát. Tổng số tiền mà bà Lan và đồng phạm chiếm đoạt lên đến 677.000 tỷ đồng, gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng cho ngân hàng SCB và hàng chục nghìn nhà đầu tư. Đây là vụ án đầu tiên trong lịch sử pháp lý Việt Nam mà một doanh nhân ngoài quốc doanh bị truy tố về tội "tham ô tài sản", vốn trước đây chủ yếu áp dụng cho cán bộ, công chức Nhà nước.

2. Hành vi phát hành trái phiếu khống: Hệ lụy cho thị trường tài chính và khung xử lý hình sự

Một điểm nổi bật khác trong cáo trạng là chuỗi hành vi phát hành trái phiếu khống từ năm 2018 đến 2020. Theo điều tra, bà Lan đã chỉ đạo các công ty con phát hành tổng cộng 25 mã trái phiếu, với khối lượng lên tới 30.000 tỷ đồng. Điều đáng nói là toàn bộ các mã trái phiếu này không có tài sản đảm bảo, hồ sơ tài chính và phương án sử dụng vốn đều được lập khống. Tiền huy động từ hơn 35.000 nhà đầu tư đã bị rút ra và sử dụng sai mục đích, không phục vụ hoạt động đầu tư hay trả nợ.

Hành vi này không chỉ cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 BLHS, mà còn làm xói mòn niềm tin vào thị trường trái phiếu doanh nghiệp – vốn đang trong giai đoạn khủng hoảng tín nhiệm vào thời điểm sau 2022. Hậu quả pháp lý kéo theo là hàng loạt quy định mới trong Nghị định 65/2022/NĐ-CP và Nghị định 08/2023/NĐ-CP về phát hành trái phiếu riêng lẻ phải được ban hành khẩn trương để kiểm soát rủi ro tương tự.

3. Rửa tiền và vận chuyển trái phép tiền tệ: Mạng lưới xuyên quốc gia

Theo cáo trạng, trong suốt hơn một thập kỷ, bà Lan đã chỉ đạo mạng lưới pháp nhân và cá nhân dày đặc thực hiện các giao dịch chuyển và nhận tiền qua biên giới nhằm rửa tiền, tổng cộng trị giá khoảng 4,5 tỷ USD. Cụ thể, bà và cộng sự đã sử dụng 23 công ty (trong đó có 11 ở nước ngoài) để thực hiện 230 giao dịch chuyển và nhận tiền nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản.

Việc chuyển hàng tỷ USD ra nước ngoài và nhận lại qua các kênh tài chính quốc tế không chỉ vi phạm nghiêm trọng Điều 189 BLHS (“Vận chuyển trái phép tiền tệ qua biên giới”), mà còn đặt ra nguy cơ rửa tiền quy mô lớn xuyên quốc gia – điều mà pháp luật Việt Nam đang trong quá trình hoàn thiện qua Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 (có hiệu lực từ 01/3/2023). Đây cũng là một hồi chuông cảnh báo về năng lực giám sát tài chính hiện tại của Việt Nam trước các cấu trúc doanh nghiệp có tính tổ chức cao và xuyên biên giới.

4. Trách nhiệm hình sự của cán bộ Nhà nước và ranh giới giữa “tiếp tay” và “cấu kết”

Một điểm đáng chú ý trong bản cáo trạng là sự liên đới trách nhiệm hình sự của nhiều cán bộ cấp cao trong hệ thống tài chính – ngân hàng. Điển hình là trường hợp bà Đỗ Thị Nhàn – nguyên Cục trưởng Cục Thanh tra, giám sát ngân hàng II thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam – người bị cáo buộc nhận hối lộ để làm ngơ, thậm chí tạo điều kiện thuận lợi cho SCB và Vạn Thịnh Phát thao túng.

Bà Nhàn bị truy tố và tuyên án tù chung thân về tội “Nhận hối lộ”, cho thấy thái độ không khoan nhượng của Nhà nước trong xử lý cán bộ tiếp tay cho vi phạm. Đây cũng là dịp để làm rõ sự phân biệt pháp lý giữa “thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng” và “đồng phạm cấu kết”, qua đó nâng cao trách nhiệm giải trình trong hoạt động giám sát ngân hàng – vốn là một lĩnh vực nhạy cảm và dễ bị thao túng.

5. Tính đặc thù trong xét xử đại án: Tiền lệ cho cải cách tố tụng kinh tế

Cáo trạng và quá trình xét xử vụ án Vạn Thịnh Phát cũng đánh dấu bước chuyển biến trong cách tiếp cận tố tụng đối với các đại án kinh tế. Phiên tòa sơ thẩm kéo dài gần 2 tháng, có tới 86 bị cáo, hơn 200 luật sư, gần 3.000 người tham gia tố tụng và hàng trăm nghìn tài liệu hồ sơ chứng cứ. Sự phức tạp của vụ án đòi hỏi hệ thống tư pháp phải áp dụng các biện pháp đặc biệt như số hóa hồ sơ, xét xử điện tử, và phân hóa trách nhiệm cụ thể theo từng hành vi.

Không chỉ là thách thức pháp lý, vụ án còn đặt ra nhu cầu cải cách tố tụng hình sự theo hướng chuyên biệt hóa với tội phạm kinh tế và tài chính, tăng cường công cụ điều tra tài chính – kế toán và bảo đảm quyền bào chữa trong điều kiện đặc biệt
phức tạp.

Cáo trạng trong vụ án Vạn Thịnh Phát không chỉ hé lộ bản chất tinh vi của tội phạm tài chính hiện đại mà còn phản ánh rõ nét những thách thức lớn đối với hệ thống pháp luật Việt Nam trong giai đoạn hội nhập và phát triển. Những vấn đề pháp lý đặt ra từ vụ án – từ việc định danh tham ô ngoài khu vực công, phát hành trái phiếu khống, rửa tiền xuyên quốc gia, đến trách nhiệm giám sát của Nhà nước – là những vấn đề có tính hệ thống, cần được tiếp tục nghiên cứu và điều chỉnh chính sách pháp luật trong tương lai./. (TS.LS. Nguyễn Thị Huyền Trang, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Viện Kiểm sát nhân dân tối cao. Cáo trạng số 219/CTr-VKSTC-V3 ngày 13/12/2023 của Viện kiểm sát nhân dân Tối cao về vụ án Trương Mỹ Lan và đồng phạm; Cổng thông tin Chính phủ. “Đại án Vạn Thịnh Phát: Truy tố Trương Mỹ Lan và 85 bị can.” xaydungchinhsach.chinhphu.vn, ngày 15/12/2023. https://xaydungchinhsach.chinhphu.vn/dai-an-van-thinh-phat-truy-to-truong-my-lan-va-85-bi-can-119231215145320997.htm; Thông tấn xã Việt Nam (VietnamPlus). “Trương Mỹ Lan phải chịu bản án cao nhất và nghiêm khắc nhất.” vietnamplus.vn, ngày 11/04/2024. https://www.vietnamplus.vn/vu-van-thinh-phat-truong-my-lan-phai-chiu-ban-an-cao-nhat-va-nghiem-khac-nhat-post1001689.vnp; Báo Pháp lý. “Những điểm đặc biệt trong tố tụng đại án Vạn Thịnh Phát.” phaply.net.vn, ngày 01/04/2024. https://phaply.net.vn/nhung-diem-dac-biet-trong-to-tung-dai-an-van-thinh-phat-a257624.html; Báo điện tử Luật sư Việt Nam (LSVN). “Xét xử phúc thẩm vụ án Vạn Thịnh Phát giai đoạn 2: Trương Mỹ Lan được đề nghị giảm án.” lsvn.vn, ngày 19/04/2025. https://lsvn.vn/xet-xu-phuc-tham-vu-an-van-thinh-phat-giai-doan-2-truong-my-lan-duoc-de-nghi-giam-an-a155861.html...