ỨNG DỤNG BLOCKCHAIN TRONG PHÒNG, CHỐNG TỘI PHẠM RỬA TIỀN: CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI VIỆT NAM

Trong bối cảnh tội phạm rửa tiền ngày càng tinh vi, xuyên quốc gia và gắn với sự phát triển của các công nghệ tài chính (FinTech), việc ứng dụng các công nghệ mới để nâng cao hiệu quả phòng, chống loại tội phạm này đang trở thành xu hướng tất yếu. Một trong những công nghệ nổi bật được cộng đồng quốc tế quan tâm là công nghệ chuỗi khối (blockchain). Với tính minh bạch, bất biến và khả năng truy xuất giao dịch theo thời gian thực, blockchain đang mở ra một hướng đi mới trong việc nhận diện, theo dõi và ngăn chặn các hành vi rửa tiền. Bản tin này sẽ phân tích vai trò của blockchain trong công tác phòng, chống rửa tiền, kinh nghiệm quốc tế và hàm ý chính sách cho Việt Nam.

Blockchain là công nghệ sổ cái phân tán (distributed ledger technology - DLT), cho phép lưu trữ và chia sẻ thông tin giao dịch một cách công khai hoặc trong phạm vi cho phép, không thể thay đổi sau khi được xác nhận. Mỗi giao dịch trên blockchain đều được gắn thời gian, mã hóa và liên kết chặt chẽ với giao dịch trước đó, tạo ra một chuỗi dữ liệu không thể chỉnh sửa hay xóa bỏ. Điều này giúp cơ quan chức năng dễ dàng truy xuất lịch sử giao dịch, nhận diện các dòng tiền bất thường, đồng thời nâng cao khả năng giám sát tài sản ảo, tiền mã hóa - các công cụ thường được sử dụng trong hoạt động rửa tiền hiện đại.

Khác với hệ thống ngân hàng truyền thống, nơi thông tin tài khoản có thể bị che giấu hoặc phân mảnh ở nhiều tổ chức tài chính, blockchain giúp công khai hóa luồng tiền trên mạng lưới, giảm thiểu các khoảng trống mà tội phạm có thể lợi dụng. Các nền tảng như Chainalysis, Elliptic hay CipherTrace đã được phát triển để phục vụ phân tích dữ liệu blockchain và phát hiện hành vi bất thường, hỗ trợ điều tra hình sự và tuân thủ pháp luật về phòng, chống rửa tiền (Anti-Money Laundering - AML).

Nhiều quốc gia đã tích cực ứng dụng blockchain vào khung pháp lý và kỹ thuật chống rửa tiền. Chẳng hạn, Cơ quan Thị trường và Chứng khoán châu Âu (ESMA) và Lực lượng Đặc nhiệm Hành động Tài chính quốc tế (FATF) đều khuyến nghị áp dụng phân tích giao dịch blockchain để nâng cao tính minh bạch của tài sản ảo. Singapore đã triển khai dự án "Project Ubin", kết hợp blockchain trong giao dịch liên ngân hàng và kiểm soát dòng tiền xuyên quốc gia. Tại Mỹ, FinCEN yêu cầu các sàn giao dịch tài sản ảo phải lưu trữ dữ liệu giao dịch và cung cấp cho cơ quan chức năng khi có yêu cầu theo quy định của Đạo luật Bảo mật Ngân hàng.

Ngoài ra, các công ty blockchain tư nhân cũng đang hợp tác với các ngân hàng, chính phủ để cung cấp các giải pháp quản trị rủi ro rửa tiền. Ví dụ, Chainalysis đã phối hợp với Văn phòng Chống Ma túy và Tội phạm Liên Hợp Quốc (UNODC) để triển khai các công cụ phân tích chuỗi giao dịch tiền điện tử phục vụ điều tra các vụ án liên quan đến ma túy, khủng bố và buôn người.

Việt Nam hiện đang là một trong những quốc gia có tốc độ phát triển tiền mã hóa nhanh nhất khu vực, song vẫn chưa có hành lang pháp lý đầy đủ cho việc quản lý tài sản ảo và công nghệ blockchain. Điều này dẫn đến rủi ro cao trong việc tội phạm lợi dụng khoảng trống pháp luật để thực hiện rửa tiền qua các kênh như sàn giao dịch P2P, ví điện tử phi tập trung, NFT hoặc DeFi (tài chính phi tập trung).

Tuy nhiên, với chủ trương chuyển đổi số quốc gia và định hướng phát triển công nghệ blockchain trong các ngành tài chính, ngân hàng, chứng khoán, Việt Nam có nhiều cơ hội để tích hợp blockchain vào hệ thống quản lý tài chính và phòng, chống rửa tiền. Việc nghiên cứu, phát triển các công cụ phân tích giao dịch blockchain, đào tạo chuyên gia giám sát tài sản ảo, ban hành quy định pháp lý về “Travel Rule” (truy vết giao dịch tài sản ảo) theo khuyến nghị của FATF là những giải pháp thiết thực cần được thúc đẩy trong thời gian tới.

Một thách thức không nhỏ là năng lực điều tra số của cơ quan tố tụng còn hạn chế. Hầu hết cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán chưa được trang bị công cụ, kỹ năng nhận diện dòng tiền mã hóa hay sử dụng dữ liệu blockchain làm chứng cứ. Bên cạnh đó, việc phối hợp liên ngành, liên quốc gia để thu thập dữ liệu từ các sàn giao dịch nước ngoài hoặc nền tảng phi tập trung (DeFi) cũng đặt ra những khó khăn về pháp lý và kỹ thuật.

Ứng dụng blockchain trong phòng, chống rửa tiền là xu thế tất yếu trong kỷ nguyên số. Công nghệ này không thể thay thế hoàn toàn con người, nhưng có thể đóng vai trò hỗ trợ quan trọng trong việc nâng cao năng lực phát hiện, giám sát và điều tra dòng tiền bất hợp pháp. Đối với Việt Nam, việc tích hợp blockchain vào chiến lược chống rửa tiền cần đi kèm với hoàn thiện khung pháp lý về tài sản ảo, đầu tư đào tạo nguồn nhân lực công nghệ - pháp lý và tăng cường hợp tác quốc tế. Đây là điều kiện tiên quyết để phòng, chống hiệu quả loại tội phạm rửa tiền trong bối cảnh mới./. (LS.TS. Nguyễn Thị Huyền Trang, KS. Phạm Văn Việt, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Financial Action Task Force (FATF). "Virtual Assets." FATF, n.d. https://www.fatf-gafi.org/en/topics/virtual-assets.html.; Chainalysis. "The Chainalysis 2024 Crypto Crime Report." Chainalysis, 2024. https://go.chainalysis.com/crypto-crime-2024.html.; Sanction Scanner. "The Importance of Blockchain Against Money Laundering." Sanction Scanner, n.d. https://www.sanctionscanner.com/blog/the-importance-of-blockchain-against-money-laundering-874.; Bloomberg Law. "AML Issues in Cryptocurrency and Blockchain Technology." Bloomberg Law, n.d. https://www.bloomberglaw.com/external/document/XB8LV1T4000000/banking-professional-perspective-aml-issues-in-cryptocurrency-an...