LUẬT SƯ AI – CƠ HỘI HAY LÀ THÁCH THỨC ĐỐI VỚI NGHỀ LUẬT SƯ TRONG TƯƠNG LAI?

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng chứng tỏ vai trò to lớn trong nhiều lĩnh vực, từ sản xuất, y tế, giáo dục đến hành chính, tài chính và đặc biệt là lĩnh vực pháp lý – vốn được xem là một trong những ngành nghề truyền thống, đòi hỏi tính chuyên môn và tư duy phản biện cao. Việc các mô hình trí tuệ nhân tạo tham gia vào hoạt động hỗ trợ tư vấn, phân tích pháp lý và thậm chí là dự đoán bản án đã và đang đặt ra câu hỏi đáng suy ngẫm: liệu trong tương lai gần, trí tuệ nhân tạo có thể thay thế vai trò của luật sư hay không?

Trong thực tiễn, AI đã và đang được ứng dụng vào nhiều khâu trong hoạt động pháp lý như hỗ trợ soạn thảo văn bản, phân tích hợp đồng, tra cứu luật và án lệ, tổng hợp hồ sơ vụ việc hoặc cung cấp các khuyến nghị pháp lý sơ bộ. Một số hệ thống như ChatGPT, Claude AI hay Gemini có thể cung cấp phản hồi mang tính pháp lý tương đối chính xác trong thời gian ngắn. Các công ty công nghệ pháp lý (legaltech) ở nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Hàn Quốc, Singapore… đã phát triển các “chatbot pháp lý” giúp người dùng tra cứu và giải đáp những thắc mắc pháp luật đơn giản, thậm chí hướng dẫn họ nộp đơn khiếu nại hoặc chuẩn bị hồ sơ pháp lý một cách tự động.

Tuy nhiên, chính những tiến bộ vượt bậc của công nghệ cũng đang tạo ra những thách thức không nhỏ đối với nghề luật sư truyền thống. Trước hết, các dịch vụ pháp lý cơ bản như tư vấn sơ bộ, soạn mẫu đơn từ, tra cứu văn bản - vốn là một phần không nhỏ trong hoạt động hành nghề của luật sư - đang bị cạnh tranh trực tiếp bởi các nền tảng công nghệ với chi phí thấp hơn và thời gian xử lý nhanh hơn đáng kể. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, thậm chí cá nhân, có xu hướng sử dụng dịch vụ pháp lý do AI cung cấp thay vì thuê luật sư, đặc biệt trong những vụ việc đơn giản.

Bên cạnh đó, tốc độ xử lý và khả năng tổng hợp thông tin vượt trội của AI khiến các luật sư trẻ - vốn đang trong giai đoạn hoàn thiện kỹ năng hành nghề - đối mặt với áp lực cạnh tranh ngày càng gia tăng. Trong khi đó, chương trình đào tạo luật tại nhiều cơ sở giáo dục vẫn nặng về lý thuyết và chưa trang bị đầy đủ các kỹ năng liên quan đến công nghệ, trí tuệ nhân tạo hoặc dữ liệu số. Điều này khiến một bộ phận sinh viên luật và luật sư trẻ bị động, chậm thích ứng trước xu hướng mới.

Mặc dù vậy, cần khẳng định rằng trí tuệ nhân tạo chưa thể và khó có thể thay thế hoàn toàn vai trò của luật sư. Bởi lẽ, bên cạnh yếu tố kỹ thuật pháp lý, hành nghề luật sư còn đòi hỏi kỹ năng ứng xử linh hoạt, tư duy đạo đức nghề nghiệp, khả năng lắng nghe và thuyết phục thân chủ, cũng như sự am hiểu bối cảnh xã hội và tâm lý con người. AI hiện chưa có khả năng đánh giá giá trị đạo đức trong các tình huống pháp lý phức tạp, chưa thể đưa ra những cân nhắc nhân văn hoặc xử lý các vấn đề pháp lý đòi hỏi sự linh hoạt, cảm xúc và bản lĩnh nghề nghiệp.

Ngoài ra, về phương diện pháp lý, trí tuệ nhân tạo không phải là một chủ thể pháp luật. AI không có tư cách ký kết hợp đồng dịch vụ pháp lý, không thể chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu xảy ra sai sót, và cũng không thể bị xử lý kỷ luật hay truy cứu trách nhiệm bồi thường như một luật sư là con người. Tại Việt Nam, Luật Luật sư và các quy định có liên quan chưa cho phép bất kỳ hệ thống máy móc, chương trình phần mềm nào hành nghề luật độc lập, cũng như không công nhận tư cách nghề nghiệp đối với các hệ thống AI.

Trong xu thế hội nhập và chuyển đổi số, thay vì né tránh, giới luật sư cần chủ động tiếp cận và thích nghi với công nghệ. Trí tuệ nhân tạo nên được xem là công cụ hỗ trợ đắc lực, giúp luật sư giảm tải khối lượng công việc lặp lại, tiết kiệm thời gian và gia tăng hiệu quả chuyên môn. Việc sử dụng AI trong công tác tra cứu, kiểm tra văn bản, phân tích tài liệu hoặc quản lý hồ sơ là hoàn toàn khả thi và mang lại lợi ích thiết thực. Điều quan trọng là luật sư cần biết cách phối hợp hiệu quả giữa yếu tố công nghệ và yếu tố con người để tạo ra giá trị tư vấn vượt trội.

Bên cạnh đó, các cơ sở đào tạo pháp luật cần cập nhật chương trình giảng dạy theo hướng tích hợp các nội dung về công nghệ, trí tuệ nhân tạo và kỹ năng số cho sinh viên luật. Việc tăng cường các khóa học liên ngành giữa luật - công nghệ - dữ liệu sẽ giúp thế hệ luật sư tương lai có nền tảng toàn diện hơn để làm việc hiệu quả trong môi trường pháp lý hiện đại.

Như vậy, sự phát triển của luật sư AI là một xu thế tất yếu trong thời đại công nghệ số. Tuy nhiên, trí tuệ nhân tạo không phải là dấu chấm hết cho nghề luật sư, mà ngược lại, là cơ hội để ngành luật tái định vị vai trò, đổi mới phương thức hành nghề và nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý. Luật sư trong tương lai không chỉ cần giỏi chuyên môn, mà còn phải am hiểu công nghệ, có tư duy phản biện sắc bén và khả năng thích ứng linh hoạt với một thế giới pháp lý đang chuyển mình nhanh chóng. ./. (TS.LS. Nguyễn Thị Huyền Trang, Công ty Luật Viên An).