Hệ thống 5 cấp độ cảnh báo rủi ro thiên tai do lũ, ngập lụt

Việc xác định chính xác cấp độ rủi ro thiên tai đóng vai trò tiên quyết trong công tác chỉ đạo, ứng phó và giảm thiểu thiệt hại do bão lũ gây ra. Hiện nay, cơ chế phân loại này được thực hiện thống nhất trên toàn quốc dựa trên các tiêu chí về cường độ, phạm vi ảnh hưởng và khả năng gây tổn thất theo quy định tại Quyết định 18/2021/QĐ-TTg ban hành ngày 22 tháng 4 năm 2021.

Nguyên tắc phân cấp và mã hóa màu sắc cảnh báo
Căn cứ vào tính chất nguy hiểm, rủi ro thiên tai được chia thành 5 cấp độ tăng dần, mỗi cấp độ được gắn liền với một màu sắc đặc trưng trên bản đồ cảnh báo để người dân và cơ quan chức năng dễ dàng nhận diện:
• Cấp 1 (Màu xanh dương nhạt): Rủi ro thấp.
• Cấp 2 (Màu vàng nhạt): Rủi ro trung bình.
• Cấp 3 (Màu da cam): Rủi ro lớn.
• Cấp 4 (Màu đỏ): Rủi ro rất lớn.
• Cấp 5 (Màu tím): Rủi ro ở mức thảm họa.
Đáng chú ý, pháp luật quy định cơ chế điều chỉnh linh hoạt trong tình huống phức tạp. Khi có hai hoặc nhiều loại thiên tai xảy ra đồng thời (hoặc liên tiếp), cấp độ rủi ro có thể được điều chỉnh tăng lên 1 cấp. Đặc biệt, trong bối cảnh có nguy cơ xảy ra thiệt hại nghiêm trọng về tính mạng và tài sản, cấp độ rủi ro có thể được xem xét tăng lên tới 2 cấp, chạm ngưỡng tối đa là cấp 5 (thảm họa).
Chi tiết các cấp độ rủi ro đối với lũ và ngập lụt
Điều 45 Quyết định 18/2021/QĐ-TTg đã thiết lập các mốc chỉ số cụ thể để xác định cấp độ rủi ro dựa trên mực nước thực đo tại các trạm thủy văn thuộc 4 khu vực quản lý (danh sách các trạm thuộc từng khu vực được quy định tại Phụ lục XIII của Quyết định này).
Nhóm rủi ro thấp và trung bình (Cấp 1 và Cấp 2)
Rủi ro cấp độ 1 được xác lập khi mực nước lũ dự báo nằm trong khoảng từ báo động 1 đến dưới báo động 2 tại các trạm thuộc khu vực 1, 2, 3 trên cùng một lưu vực sông; hoặc từ báo động 2 đến dưới báo động 3 chỉ riêng tại khu vực 1.
Rủi ro cấp độ 2 được áp dụng cho các tình huống mực nước dâng cao hơn hoặc mở rộng phạm vi ảnh hưởng, bao gồm:
• Mực nước từ báo động 1 đến dưới báo động 2 tại khu vực 4.
• Mực nước từ báo động 2 đến dưới báo động 3 tại khu vực 2 và 3.
• Mực nước vượt báo động 3 nhưng chưa quá 1,0m tại khu vực 1 và 2.
• Tình huống lũ diện rộng: Khi mực nước từ báo động 1 đến dưới báo động 3 tại khu vực 1, hoặc từ báo động 1 đến dưới báo động 2 tại khu vực 2, 3 xảy ra đồng thời trên nhiều lưu vực sông.
Nhóm rủi ro lớn (Cấp 3)
Đây là cấp độ cảnh báo nguy hiểm, đòi hỏi sự tập trung ứng phó cao độ. Cấp độ 3 xuất hiện trong các kịch bản sau:
• Tại khu vực 4: Mực nước từ báo động 2 đến dưới mức báo động 3 cộng thêm 0,3m.
• Tại khu vực 3: Mực nước đạt từ báo động 3 trở lên.
• Tại khu vực 1 và 2: Mực nước vượt qua mốc báo động 3 cộng thêm 1,0m.
• Lũ lớn trên diện rộng: Khi tình trạng ngập lụt xảy ra trên nhiều lưu vực sông với mực nước cao (từ báo động 2 trở lên tại khu vực 3; hoặc vượt báo động 3 tại khu vực 1...).
Nhóm rủi ro rất lớn và thảm họa (Cấp 4 và Cấp 5)
Hai cấp độ cao nhất này tập trung vào các diễn biến cực đoan tại khu vực 4 – nơi thường chịu tác động nghiêm trọng nhất.
• Cấp 4 (Rủi ro rất lớn): Khi dự báo mực nước lũ tại các trạm thuộc khu vực 4 dao động từ mức báo động 3 cộng 0,3m đến mức lũ lịch sử.
• Cấp 5 (Thảm họa): Khi mực nước dự báo tại khu vực 4 vượt qua mốc lũ lịch sử đã từng ghi nhận.
Lưu ý trong công tác áp dụng thực tế
Trong quá trình dự báo và cảnh báo, nếu một khu vực rộng lớn có nhiều vùng chịu rủi ro ở các mức độ khác nhau, quy tắc chung là lấy cấp độ rủi ro cao nhất để áp dụng cho toàn vùng. Đối với những địa bàn đã có công trình phòng chống lũ kiên cố, mức "lũ lịch sử" sẽ được thay thế bằng mức "lũ thiết kế" để đảm bảo tính chính xác kỹ thuật.
Ngoài ra, nhằm sát với thực tiễn địa phương, Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có trách nhiệm phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường để xác định cấp độ rủi ro cho các trạm thủy văn (vị trí báo lũ) chưa nằm trong danh mục quy định của văn bản trung ương.