MỘT SỐ ĐIỂM MỚI CỦA LUẬT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG MỘT SỐ ĐIỀU CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ, LUẬT TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH, LUẬT TƯ PHÁP NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN, LUẬT PHÁ SẢN VÀ LUẬT HÒA GIẢI ĐỐI THOẠI TẠI TÒA ÁN

Ngày 04 tháng 4 năm 2025, Quốc hội đã công bố Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của năm đạo luật quan trọng thuộc lĩnh vực tố tụng và tư pháp. Những sửa đổi này nhằm hoàn thiện mô hình tổ chức tòa án, xác lập thẩm quyền rõ ràng, tăng tính minh bạch trong thủ tục tố tụng và nâng cao khả năng bảo vệ quyền công dân. Dưới đây là những điểm nổi bật đáng chú ý.

Trước hết, một trong những thay đổi có tính hệ thống là việc thiết lập Tòa án nhân dân khu vực thay cho Tòa án nhân dân cấp huyện. Theo đó, các Tòa án khu vực được trao thẩm quyền sơ thẩm đối với các vụ việc dân sự, hành chính, phá sản, và các lĩnh vực chuyên ngành khác (Điều 35, 36 Bộ luật Tố tụng dân sự; Điều 31 Luật Tố tụng hành chính; Điều 8 Luật Phá sản). Đồng thời, các Tòa án nhân dân cấp tỉnh đảm nhiệm xét xử phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm và giám đốc xét xử các đơn vị cấp dưới. Việc tái cấu trúc này không chỉ bảo đảm tính chuyên môn hóa trong xét xử mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho người dân trong việc tiếp cận công lý.

Bên cạnh việc tổ chức lại hệ thống tòa án, dự thảo cũng xác lập rõ vai trò giám đốc xét xử của Tòa án nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân cấp tỉnh (Điều 18 Bộ luật Tố tụng dân sự; Điều 24 Luật Tố tụng hành chính). Quy định này nhấn mạnh sự thống nhất trong việc áp dụng pháp luật và tăng cường vai trò hướng dẫn nghiệp vụ giữa các cấp xét xử.

Một điểm nổi bật khác là việc mở rộng thẩm quyền kháng nghị, giám đốc thẩm và tái thẩm, đặc biệt đối với các vụ án phức tạp, nhạy cảm hoặc liên quan đến lợi ích công cộng, nhân quyền. Theo đó, các bản án, quyết định đã có hiệu lực nhưng bị phát hiện sai sót có thể được kháng nghị bởi Chánh án hoặc Viện trưởng Viện kiểm sát các cấp (Điều 331, 337, 354 Bộ luật Tố tụng dân sự; Điều 260, 266, 283 Luật Tố tụng hành chính). Đối với những vụ án mang tính chất đặc biệt, toàn thể Hội đồng Thẩm phán TANDTC sẽ tham gia xét xử để bảo đảm sự cẩn trọng và công tâm.

Về thủ tục tố tụng, Dự thảo đã rút ngắn thời hạn giải quyết nhiều công đoạn tố tụng, chẳng hạn như: việc xử lý khiếu nại về trả lại đơn khởi kiện phải được giải quyết trong vòng 10 ngày (khoản 6 Điều 194 Bộ luật Tố tụng dân sự); bản án phúc thẩm phải được gửi trong vòng 15 ngày (Điều 315). Điều này giúp nâng cao hiệu quả xử lý vụ án, bảo vệ kịp thời quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.

Đối với lĩnh vực tư pháp người chưa thành niên, các quy định mới thể hiện rõ xu hướng chuyên trách hóa và tập trung xử lý ở cấp tỉnh, chẳng hạn như việc thay thế “Công an cấp huyện” bằng “Công an cấp tỉnh” (Điều 56, 62, 66 Luật Tư pháp người chưa thành niên). Ngoài ra, thẩm quyền giải quyết khiếu nại về các quyết định xử lý đặc thù đối với người chưa thành niên cũng được giao cho cấp Viện kiểm sát tương ứng, giúp bảo đảm tính khách quan, kịp thời.

Một nội dung có tính cải cách sâu sắc khác là việc giải quyết tranh chấp thẩm quyền giữa các tòa án. Dự thảo quy định rõ Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Chánh án TANDTC là người có thẩm quyền phân xử trong các trường hợp tranh chấp giữa các Tòa án khu vực (khoản 7 Điều 34 Luật Tố tụng hành chính; khoản 2, 3 Điều 41 Bộ luật Tố tụng dân sự). Điều này nhằm giải quyết triệt để tình trạng chồng chéo thẩm quyền gây bối rối cho đương sự trong thực tế.

Ngoài ra, dự thảo cũng mở rộng quyền kiến nghị của các Chánh án Tòa án trong việc đề xuất sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ các văn bản quy phạm pháp luật không còn phù hợp (Điều 112 Luật Tố tụng hành chính). Cơ chế này góp phần tăng cường phản hồi từ thực tiễn xét xử tới hoạt động lập pháp, thúc đẩy sự điều chỉnh kịp thời của pháp luật.

Riêng với Luật Hòa giải đối thoại tại Tòa án, nhiều nội dung được cập nhật để phù hợp với mô hình tổ chức tòa án mới. Theo đó, đương sự có quyền lựa chọn hòa giải viên không chỉ trong danh sách của Tòa án có thẩm quyền mà còn từ các tòa khác trong cùng địa giới cấp tỉnh (khoản 1 Điều 8). Việc này nhằm tăng cường sự linh hoạt, khách quan trong hoạt động hòa giải, giảm tải cho hệ thống xét xử.

Một thay đổi kỹ thuật quan trọng nhưng có ý nghĩa về mặt thể chế là việc thống nhất thuật ngữ “Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội” trong tất cả các đạo luật, thay cho cách gọi trước đây là “Ủy ban tư pháp của Quốc hội”. Đây là bước điều chỉnh cần thiết nhằm phù hợp với cơ cấu tổ chức mới của Quốc hội và tăng cường tính nhất quán trong hệ thống pháp luật.

Cuối cùng, nhiều quy định lạc hậu, chồng chéo cũng đã được bãi bỏ (như khoản 4 Điều 34, khoản 4 Điều 41, khoản 7 Điều 194 của Bộ luật Tố tụng dân sự), thể hiện tinh thần gỡ bỏ những rào cản không cần thiết, từ đó tạo điều kiện cho quá trình cải cách được triển khai thuận lợi.

Như vậy, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung lần này là một bước đi quan trọng trong tiến trình cải cách tư pháp toàn diện, góp phần thiết lập một hệ thống xét xử chuyên nghiệp, hiệu quả và gần dân hơn. Những sửa đổi về tổ chức bộ máy, thẩm quyền xét xử, trình tự thủ tục và kỹ thuật lập pháp đều hướng tới một nền tư pháp hiện đại, dân chủ, lấy người dân làm trung tâm và pháp luật làm chuẩn mực. Khi chính thức được thông qua và thực thi, các quy định mới kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển mình tích cực trong hoạt động tố tụng và bảo vệ công lý tại Việt Nam./. (TS. Nguyễn Thị Huyền Trang, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Tòa án nhân dân tối cao (2025), Toàn văn dự thảo luật sửa đổi, bổ sung một số điều của bộ luật tố tụng dân sự, luật tố tụng hành chính, luật tư pháp người chưa thành niên, luật phá sản và luật hòa giải đối thoại tại tòa án  ngày 04 tháng 04 năm 2025, Hà Nội. https://vbpq.toaan.gov.vn/webcenter/portal/htvb/chi-tiet-vbdt?dDocName=TAND358485

*Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.