Quy định mới về biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh trong Luật Hình sự

Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025, chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/07/2025, đã cập nhật và làm rõ các quy định liên quan đến biện pháp "bắt buộc chữa bệnh". Đây là một trong những biện pháp tư pháp được quy định tại Điều 46 của Bộ luật Hình sự 2015, bên cạnh các biện pháp khác như tịch thu tài sản, bồi thường thiệt hại hay buộc công khai xin lỗi.
Điều 49 của Bộ luật Hình sự (được sửa đổi, bổ sung năm 2025) đã quy định chi tiết ba trường hợp cụ thể áp dụng biện pháp tư pháp này.
Trường hợp 1: Người thực hiện hành vi nguy hiểm khi không có năng lực trách nhiệm hình sự
Đối với những người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc các bệnh lý quy định tại Điều 21 Bộ luật Hình sự (tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự), Viện kiểm sát hoặc Tòa án sẽ căn cứ vào kết luận giám định pháp y hoặc giám định pháp y tâm thần. Dựa trên kết luận này, cơ quan có thẩm quyền có thể ra quyết định đưa họ vào một cơ sở khám bệnh, chữa bệnh để tiến hành điều trị bắt buộc.
Trường hợp 2: Người phạm tội mắc bệnh trước khi bị kết án
Trường hợp này áp dụng cho người đã phạm tội khi có đủ năng lực trách nhiệm hình sự, nhưng trước thời điểm bị Tòa án kết án, họ lại mắc bệnh lý nghiêm trọng đến mức mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi.
Tòa án sẽ dựa trên kết luận giám định pháp y, giám định pháp y tâm thần để quyết định đưa họ vào cơ sở khám bệnh, chữa bệnh. Sau khi có kết luận của cơ sở y tế về việc người này đã khỏi bệnh, hoặc đã đủ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, họ có thể sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi phạm tội của mình.
Trường hợp 3: Người đang chấp hành án tù bị bệnh
Đối với người đang trong quá trình chấp hành hình phạt tù mà bị bệnh đến mức mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi, Tòa án cũng sẽ ra quyết định đưa họ đi chữa bệnh bắt buộc dựa trên kết luận giám định.
Sau khi điều trị, nếu có kết luận đã khỏi bệnh hoặc đã phục hồi đủ khả năng nhận thức, người đó phải tiếp tục quay lại chấp hành hình phạt, trừ trường hợp có lý do khác để được miễn chấp hành hình phạt theo quy định.
Một quy định quan trọng được nêu rõ tại Điều 49 là thời gian bắt buộc chữa bệnh sẽ được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù của người đó.
Những điểm mới so với quy định cũ
So với nội dung tại Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015 trước đây, quy định mới (sửa đổi 2025) có hai điểm điều chỉnh chính:
1. Về thuật ngữ: Luật mới sử dụng cụm từ "cơ sở khám bệnh, chữa bệnh" thay cho cụm từ "cơ sở điều trị chuyên khoa" như trước đây.
2. Về điều kiện kết thúc điều trị: Luật mới quy định rõ ràng và chặt chẽ hơn. Thay vì chỉ nêu chung là "sau khi khỏi bệnh", quy định mới nêu rõ là "sau khi có kết luận khỏi bệnh hoặc có kết luận đủ khả năng nhận thức, đủ khả năng điều khiển hành vi". Việc bổ sung này giúp việc xác định thời điểm kết thúc điều trị và tiếp tục tố tụng (hoặc chấp hành án) được chính xác và khách quan hơn.