QUY ĐỊNH VỀ TRẠNG THÁI TINH THẦN BỊ KÍCH ĐỘNG MẠNH TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015 (SỬA ĐỔI, BỔ SUNG NĂM 2017)

Trong đời sống xã hội, không ít trường hợp người phạm tội thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong trạng thái tinh thần đặc biệt – tức trạng thái bị kích động mạnh. Trạng thái này thường phát sinh khi cá nhân bị dồn nén cảm xúc do hành vi trái pháp luật hoặc hành vi sai trái nghiêm trọng từ phía người bị hại gây ra trước đó, làm mất khả năng tự chủ, kiểm soát hành vi trong chốc lát. Nhằm đảm bảo công bằng và nhân đạo trong xử lý hình sự, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã quy định cụ thể về tội phạm trong trạng thái bị kích động mạnh, vừa để trừng trị, vừa để phân hóa trách nhiệm hình sự phù hợp với mức độ lỗi và hậu quả xảy ra.

1. Khái niệm và bản chất của trạng thái bị kích động mạnh

Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là một dạng biến đổi tâm lý nhất thời khiến cá nhân mất kiểm soát hành vi trong một thời điểm nhất định. Theo khoa học pháp lý, đây là trạng thái bị ức chế tâm lý do bị khiêu khích, xúc phạm nghiêm trọng về danh dự, nhân phẩm, quyền và lợi ích hợp pháp. Đặc điểm của trạng thái này là mang tính bộc phát, nhất thời và không có chủ đích chuẩn bị từ trước, khác biệt rõ rệt với các hành vi phạm tội có tính chất cố ý được chuẩn bị trước hoặc có sự toan tính kỹ lưỡng.

Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định hành vi phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là tình tiết đặc thù làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, phản ánh đúng nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự và nhân đạo trong chính sách hình sự của Nhà nước ta.

2. Quy định của Bộ luật Hình sự về hành vi phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh

Điều 125 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định rõ về tội giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh: "Người nào giết người trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh do hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân gây ra, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm".

Điều này cho thấy pháp luật không xóa bỏ hoàn toàn trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội trong trạng thái bị kích động mạnh, mà thay vào đó là quy định khung hình phạt thấp hơn đáng kể so với tội giết người thông thường (Điều 123), nhằm phản ánh đúng bản chất tâm lý – xã hội của hành vi. Hành vi của người phạm tội trong trường hợp này vẫn nguy hiểm cho xã hội, nhưng có nguyên nhân từ phía người bị hại – người có hành vi trái pháp luật nghiêm trọng, do đó Nhà nước áp dụng chế tài mang tính khoan dung, nhân đạo hơn.

Bên cạnh đó, tình tiết “phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh” còn được liệt kê là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo Điểm e Khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự: “Phạm tội trong trường hợp bị kích động về tinh thần do hành vi trái pháp luật của người bị hại hoặc người khác gây ra” được xem là tình tiết giảm nhẹ.

Tình tiết này có thể áp dụng cho nhiều loại tội danh khác, không chỉ riêng tội giết người, trong trường hợp người phạm tội thực hiện hành vi ở mức độ thấp hơn, nhưng vẫn trong điều kiện tâm lý tương tự.

3. Điều kiện áp dụng và thực tiễn xét xử

Để được áp dụng Điều 125, người phạm tội cần chứng minh các yếu tố sau:

Một là, hành vi của nạn nhân là trái pháp luật và mang tính nghiêm trọng, như xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm, bạo lực, đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe, tính mạng của người phạm tội hoặc người thân.

Hai là, tác động của hành vi đó dẫn đến trạng thái kích động mạnh, làm người phạm tội mất khả năng tự chủ tạm thời.

Ba là, việc phạm tội xảy ra ngay sau khi bị kích động, mang tính bộc phát, không có sự chuẩn bị từ trước.

Thực tiễn xét xử cho thấy, tòa án thường căn cứ vào lời khai của người phạm tội, nhân chứng, hoàn cảnh xảy ra vụ án và đặc biệt là kết luận giám định tâm lý, tâm thần (nếu có) để xác định có hay không trạng thái kích động mạnh. Trong nhiều trường hợp, tòa án đã chấp nhận tình tiết này để áp dụng khung hình phạt nhẹ hơn hoặc xem là tình tiết giảm nhẹ trong quá trình lượng hình.

4. Ý nghĩa pháp lý và tính nhân đạo của quy định

Quy định về trạng thái kích động mạnh thể hiện sự nhân đạo và tính linh hoạt trong chính sách hình sự của Việt Nam. Nó giúp cân bằng giữa yêu cầu trừng trị tội phạm và khoan hồng đối với những người phạm tội do bị dồn nén cảm xúc bởi hành vi trái pháp luật của người khác. Đồng thời, quy định này còn phản ánh quan điểm của pháp luật rằng không thể xem người phạm tội trong trạng thái bị kích động mạnh là có cùng mức độ lỗi như người phạm tội có chủ ý, có sự tính toán.

Việc quy định cụ thể hành vi phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh trong Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) là hoàn toàn hợp lý và cần thiết. Tuy nhiên, để đảm bảo áp dụng chính xác, tránh việc lợi dụng tình tiết này nhằm trốn tránh trách nhiệm hình sự, cần có hướng dẫn cụ thể hơn từ Tòa án nhân dân tối cao hoặc Viện kiểm sát nhân dân tối cao về việc đánh giá mức độ kích động mạnh, đặc biệt là tiêu chí xác định "hành vi trái pháp luật nghiêm trọng của nạn nhân".

Việc giám định tâm lý, tâm thần cũng cần được thực hiện kịp thời, khách quan để hỗ trợ cơ quan tiến hành tố tụng đưa ra quyết định công bằng, đúng người, đúng tội, đúng pháp luật./. (TS. Chu Văn Hùng, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Quốc hội (2015), Bộ luật hình sự 2015 số 100/2015/QH13 ngày 27 tháng 11 năm 2015, Hà Nội.

*Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.