BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG TƯ PHÁP HÌNH SỰ

Tư pháp hình sự, với chức năng điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án đối với người bị cáo buộc phạm tội, có ảnh hưởng trực tiếp và sâu sắc đến các quyền con người cơ bản. Trong mọi giai đoạn của quá trình tố tụng hình sự, việc bảo đảm quyền con người không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là thước đo bản chất dân chủ, nhân đạo của một Nhà nước pháp quyền. Bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự vừa là nghĩa vụ hiến định, vừa là trách nhiệm cụ thể của các cơ quan tiến hành tố tụng và đội ngũ người làm công tác tư pháp.

Trước hết, quyền con người trong tư pháp hình sự được thể hiện rõ nhất thông qua nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo quy định tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, mọi người được coi là vô tội cho đến khi được chứng minh theo trình tự luật định và có bản án kết tội đã có hiệu lực pháp luật. Nguyên tắc này không chỉ bảo vệ danh dự, nhân phẩm của cá nhân mà còn ràng buộc cơ quan tiến hành tố tụng phải hành xử cẩn trọng, tôn trọng sự thật khách quan và tuân thủ nghiêm ngặt các trình tự, thủ tục tố tụng. Việc lạm dụng quyền lực, sử dụng biện pháp cưỡng chế hình sự tùy tiện đều bị nghiêm cấm nhằm tránh tình trạng làm oan, sai người vô tội.

Một trong những quyền con người căn bản khác được bảo đảm trong tư pháp hình sự là quyền được xét xử công bằng. Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị năm 1966 (ICCPR), mà Việt Nam là thành viên, quy định rõ quyền này tại Điều 14. Theo đó, bất kỳ ai bị truy tố hình sự đều có quyền được xét xử bởi một tòa án có thẩm quyền, độc lập, vô tư và được thành lập theo luật định. Quyền được xét xử công bằng bao gồm nhiều yếu tố: quyền được thông báo rõ ràng về cáo buộc, quyền được có luật sư bào chữa, quyền được tiếp cận đầy đủ tài liệu vụ án, quyền được xét xử trong thời gian hợp lý, và quyền kháng cáo bản án. Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đã nội luật hóa các quyền này và đang tiếp tục hoàn thiện nhằm tiệm cận các chuẩn mực
quốc tế.

Bảo đảm quyền bào chữa là nội dung đặc biệt quan trọng trong bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã mở rộng quyền bào chữa cho bị can, bị cáo ngay từ khi bị bắt, tạm giữ, đồng thời khẳng định vai trò của luật sư trong toàn bộ quá trình tố tụng. Luật sư có quyền thu thập chứng cứ, tài liệu, đồ vật liên quan đến việc bào chữa; quyền tiếp xúc bị can, bị cáo; quyền tham gia hỏi cung, đối chất, nhận diện, thực nghiệm điều tra; quyền tham gia phiên tòa và đưa ra luận cứ bảo vệ thân chủ. Các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi cho luật sư thực hiện quyền bào chữa, tôn trọng tính độc lập và bảo mật nghề nghiệp của luật sư.

Việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế tố tụng như bắt, tạm giữ, tạm giam cũng phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc bảo vệ quyền con người. Hiến pháp năm 2013 quy định rõ: "Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Tòa án, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang." (Điều 20). Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định chi tiết về thẩm quyền, trình tự, điều kiện áp dụng biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam, bảo đảm rằng mọi quyết định hạn chế quyền tự do cá nhân phải được kiểm tra, giám sát chặt chẽ. Quy định về thời hạn tạm giữ, tạm giam cũng được giới hạn rõ ràng nhằm ngăn ngừa tình trạng giam giữ tùy tiện, kéo dài.

Trong giai đoạn điều tra, quyền không bị bức cung, mớm cung, nhục hình được đặc biệt nhấn mạnh. Điều 10 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 khẳng định: "Nghiêm cấm mọi hình thức truy bức, nhục hình, mớm cung, dùng nhục hình hoặc bất kỳ hành vi nào xâm phạm thân thể, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người tham gia tố tụng." Việc đảm bảo quy định này không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn cần sự thay đổi mạnh mẽ về nhận thức và phương thức làm việc của các cơ quan điều tra, kiểm sát.

Ở giai đoạn xét xử, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử hình sự được đề cao như một phương thức thực tiễn để bảo vệ quyền con người. Điều 26 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định nguyên tắc tranh tụng trong xét xử, theo đó Thẩm phán, Hội thẩm xét xử căn cứ vào kết quả tranh tụng công khai tại phiên tòa để ra bản án, quyết định. Việc bảo đảm tranh tụng giúp các bên có cơ hội bình đẳng trong việc trình bày lập luận, kiểm tra chứng cứ, qua đó hạn chế tình trạng xét xử thiên lệch, oan sai.

Bên cạnh đó, quyền của bị hại, người làm chứng, người tham gia tố tụng khác cũng được pháp luật ghi nhận và bảo vệ. Người bị hại có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại, quyền đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các biện pháp bảo vệ, quyền khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng trái pháp luật. Người làm chứng có quyền yêu cầu được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm và gia đình khi tham gia tố tụng. Đây là những nội dung rất quan trọng để bảo vệ sự an toàn của các chủ thể tham gia tố tụng, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết vụ án.

PGS. TS. Nguyễn Ngọc Kiện

Đặc biệt, trong thực tiễn gần đây, Việt Nam đã có những bước tiến rõ nét trong cải cách tư pháp nhằm bảo đảm tốt hơn quyền con người trong tố tụng hình sự. Một số chính sách đáng chú ý như áp dụng công nghệ số trong tố tụng (ghi âm, ghi hình bắt buộc khi hỏi cung bị can theo quy định tại Điều 183 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015), quy định cụ thể về bồi thường thiệt hại do oan sai theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017, đẩy mạnh hoạt động giám sát tư pháp của Quốc hội, Ủy ban Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân đã góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động tư pháp hình sự.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy một số thách thức vẫn tồn tại. Công tác bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự ở một số địa phương còn chịu ảnh hưởng bởi thói quen áp đặt, thành tích điều tra. Một số vụ án vẫn tồn tại tình trạng bức cung, nhục hình, làm oan người vô tội, gây bức xúc xã hội. Công tác kiểm tra, giám sát nội bộ và xử lý nghiêm các vi phạm chưa đồng bộ, thiếu tính răn đe. Tình trạng thiếu luật sư bào chữa trong giai đoạn điều tra, đặc biệt đối với người yếu thế, người dân tộc thiểu số, người không có khả năng tài chính, vẫn còn phổ biến. Điều đó đòi hỏi phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ tư pháp và tăng cường cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp một cách thực chất hơn.

Để bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp: hoàn thiện pháp luật theo hướng phù hợp với chuẩn mực quốc tế; nâng cao nhận thức về quyền con người trong hoạt động tố tụng cho cán bộ điều tra, kiểm sát, xét xử và thi hành án; tăng cường sự tham gia của luật sư trong các giai đoạn tố tụng; phát triển các cơ chế giám sát độc lập đối với hoạt động tư pháp; đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục pháp luật về quyền con người cho toàn xã hội, đặc biệt cho những đối tượng dễ bị tổn thương.

Bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là biểu hiện sinh động của một nền tư pháp tiến bộ, một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Với quyết tâm cải cách mạnh mẽ, sự đồng hành của xã hội và sự cam kết từ các cơ quan tiến hành tố tụng, công tác bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự ở Việt Nam sẽ ngày càng đạt được những thành tựu vững chắc hơn, đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và sự nghiệp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân./. (PGS. TS. Nguyễn Ngọc Kiện, Trưởng khoa Khoa Luật Hình sự, Trường Đại học Luật, Đại học Huế).

Nguồn: Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 số 101/2015/QH13 ngày 27 tháng 11 năm 2015, Hà Nội.

 *Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.