KÝ SỰ TƯ PHÁP - BẢO ĐẢM QUYỀN SUY ĐOÁN VÔ TỘI VÀ QUYỀN CÓ LUẬT SƯ BÀO CHỮA TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN VẠN THỊNH PHÁT (Số 3)

Quyền suy đoán vô tội và quyền có luật sư bào chữa là hai nguyên tắc cơ bản trong tố tụng hình sự, đồng thời cũng là biểu hiện quan trọng của việc bảo vệ quyền con người trong nhà nước pháp quyền. Trong bối cảnh điều tra vụ án Vạn Thịnh Phát – một vụ án có quy mô đặc biệt lớn, tính chất phức tạp, số lượng người liên quan đông đảo – việc bảo đảm thực thi đầy đủ, thực chất các quyền này đã được các cơ quan tiến hành tố tụng chú trọng, góp phần khẳng định cam kết của Việt Nam đối với các chuẩn mực tố tụng quốc tế và pháp luật quốc gia.

Theo Điều 31 Hiến pháp năm 2013 và Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, quyền suy đoán vô tội được hiểu là nguyên tắc mọi cá nhân bị buộc tội phải được coi là vô tội cho đến khi được xác định có tội bằng bản án có hiệu lực pháp luật của tòa án. Nguyên tắc này không chỉ mang giá trị lý luận mà còn mang tính chỉ đạo thực tiễn, nhằm ngăn ngừa nguy cơ oan sai và bảo vệ danh dự, nhân phẩm của người bị buộc tội.

Trong vụ án Vạn Thịnh Phát, ngay từ giai đoạn điều tra, các cơ quan tố tụng đã tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc suy đoán vô tội. Các thông báo, phát ngôn chính thức về vụ án từ Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đều sử dụng những thuật ngữ cẩn trọng như "bị can", "bị cáo", "nghi vấn", tuyệt đối tránh khẳng định hành vi phạm tội trước khi có bản án của tòa án có hiệu lực pháp luật

Mặt khác, truyền thông đại chúng được yêu cầu đưa tin trung thực, không suy diễn, không định tội các bị can khi chưa có bản án kết tội, thể hiện sự tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội và tránh gây định kiến xã hội bất lợi cho người bị buộc tội.

Quyền có luật sư bào chữa được xác định tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013 và được cụ thể hóa tại các điều 16, 72 và 73 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Theo đó, người bị buộc tội có quyền được lựa chọn hoặc được chỉ định luật sư để bào chữa ngay từ khi bị bắt, tạm giữ, tạm giam.

Trong vụ án Vạn Thịnh Phát, các cơ quan tiến hành tố tụng đã tạo điều kiện tối đa cho việc thực thi quyền bào chữa. Bà Trương Mỹ Lan – bị can chủ chốt của vụ án – đã mời nhiều luật sư ngay từ những ngày đầu tiên bị khởi tố. Theo thông tin từ báo Tiền Phong, tại giai đoạn điều tra và truy tố, đã có ít nhất tám luật sư tham gia bào chữa cho bà Lan, trong đó có nhiều luật sư có kinh nghiệm chuyên sâu trong lĩnh vực tố tụng hình sự và tài chính ngân hàng (tienphong.vn).

Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã cho phép các luật sư tiếp cận hồ sơ vụ án đúng quy định, bảo đảm quyền nghiên cứu tài liệu, sao chụp hồ sơ, đồng thời tạo điều kiện để luật sư gặp bị can để thực hiện hoạt động bào chữa. Việc đăng ký người bào chữa, cấp giấy chứng nhận người bào chữa, và tham gia vào các hoạt động hỏi cung, đối chất, thực nghiệm điều tra… đều được thực hiện công khai, đúng trình tự luật định, thể hiện sự thượng tôn pháp luật và tôn trọng quyền con người.

Tuy đã có nhiều tiến bộ đáng ghi nhận, thực tiễn bảo đảm quyền suy đoán vô tội và quyền bào chữa trong vụ án Vạn Thịnh Phát vẫn cho thấy một số vấn đề cần chú ý:

Một là, cân đối giữa minh bạch thông tin và bảo vệ quyền cá nhân. Dù việc thông tin về vụ án là cần thiết để bảo đảm quyền được biết của công chúng, các cơ quan truyền thông cần tiếp tục được định hướng rõ ràng nhằm tránh hiện tượng "truyền thông kết tội", ảnh hưởng đến quyền suy đoán vô tội.

Hai là, thời gian tiếp cận tài liệu của luật sư. Trong vụ án có khối lượng hồ sơ lớn như Vạn Thịnh Phát, việc luật sư cần thời gian để nghiên cứu kỹ lưỡng là đòi hỏi tất yếu. Các cơ quan tiến hành tố tụng đã cho phép gia hạn thời gian nghiên cứu hồ sơ và nộp tài liệu bào chữa, điều này nên được duy trì như một thông lệ tốt trong các vụ
án lớn.

Ba là, vai trò chủ động của luật sư khi tham gia bào chữa thể hiện ở việc bảo đảm quyền bào chữa không chỉ phụ thuộc vào thiện chí của cơ quan tiến hành tố tụng mà còn đòi hỏi sự chủ động, trách nhiệm nghề nghiệp từ phía luật sư trong việc khai thác quyền, xây dựng chiến lược bào chữa phù hợp.

Vụ án Vạn Thịnh Phát đã đặt ra nhiều bài học quan trọng trong việc thực thi quyền suy đoán vô tội và quyền có luật sư bào chữa ở Việt Nam. Những nỗ lực của các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc tạo điều kiện cho luật sư tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo, cũng như việc duy trì thái độ tôn trọng nguyên tắc suy đoán vô tội trong suốt quá trình điều tra, truy tố, xét xử, đã góp phần nâng cao tính dân chủ, công bằng của nền tư pháp hình sự nước ta. Đây cũng là tiền đề quan trọng để tiếp tục hoàn thiện pháp luật và thực tiễn tố tụng hình sự trong tương lai, đáp ứng yêu cầu của một nhà nước pháp quyền hiện đại./. (LS. Nguyễn Thị Hải Yến, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013; Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, Luật số 101/2015/QH13; Báo Chính Phủ. "Vụ án Vạn Thịnh Phát: Cách kiểm soát thông tin chính thống," 10/4/2023; Báo Tiền Phong. "Bà Trương Mỹ Lan mời 8 luật sư bào chữa tại phiên phúc thẩm đại án Vạn Thịnh Phát giai đoạn 2," 10/4/2025...