NGHIÊN CỨU VỀ ĐẶC ĐIỂM CỦA CÁC GIAI ĐOẠN HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN VÀ CHẤM DỨT TRẠNG THÁI TINH THẦN BỊ KÍCH ĐỘNG MẠNH

Trong lĩnh vực tâm lý học tư pháp, trạng thái tinh thần bị kích động mạnh ("affective state" hoặc "passionate state") đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phân tích động cơ và hoàn cảnh phạm tội. Việc nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển và chấm dứt trạng thái này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về hành vi con người trong điều kiện bất thường, mà còn là cơ sở để xác định trách nhiệm hình sự phù hợp trong các vụ án cụ thể.

1. Giai đoạn hình thành trạng thái tinh thần bị kích động mạnh

Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh thường không tự nhiên xuất hiện mà là kết quả của một quá trình tâm lý kéo dài hoặc đột ngột, chịu tác động từ những kích thích tiêu cực bên ngoài. Các yếu tố dẫn đến sự hình thành trạng thái này có thể bao gồm: sự xúc phạm nghiêm trọng đến danh dự, nhân phẩm; việc chứng kiến hành động tàn bạo đối với người thân; bị đe dọa tính mạng; hoặc chịu áp lực tâm lý nặng nề từ các mâu thuẫn kéo dài trong đời sống cá nhân.

Trong giai đoạn đầu tiên, cá nhân bắt đầu xuất hiện những biến đổi về mặt cảm xúc như giận dữ, đau đớn, tủi nhục, lo lắng hoặc sợ hãi. Những cảm xúc này thường rất mãnh liệt, vượt khỏi khả năng kiểm soát thông thường, làm rối loạn chức năng đánh giá lý trí của người đó. Về mặt sinh lý, quá trình hình thành trạng thái kích động mạnh đi kèm với các biểu hiện như tim đập nhanh, huyết áp tăng, toát mồ hôi, run rẩy tay chân hoặc cảm giác nghẹn thở.

Điều đáng chú ý là trạng thái kích động mạnh có thể hình thành ngay lập tức (dưới tác động của cú sốc tâm lý đột ngột) hoặc sau một quá trình tích tụ cảm xúc tiêu cực kéo dài, khi một sự kiện vượt quá ngưỡng chịu đựng tâm lý làm bùng phát phản ứng dữ dội.

2. Giai đoạn phát triển trạng thái tinh thần bị kích động mạnh

Khi trạng thái kích động đã hình thành, nó tiếp tục phát triển nhanh chóng theo hướng tăng dần mức độ cảm xúc tiêu cực. Trong giai đoạn này, sự cân bằng tâm lý của cá nhân bị phá vỡ nghiêm trọng, dẫn đến những biến đổi sâu sắc trong nhận thức, ý chí và hành vi.

Về mặt nhận thức, cá nhân ở trạng thái kích động mạnh thường không còn khả năng suy nghĩ logic, đánh giá khách quan tình huống. Ý thức về hậu quả hành vi bị thu hẹp, đôi khi bị triệt tiêu hoàn toàn. Người đang ở trong giai đoạn phát triển mạnh của kích động dễ rơi vào trạng thái hành động bột phát, phi lý trí, chỉ tập trung vào việc giải tỏa cảm xúc tiêu cực hoặc đối phó với mối đe dọa đang cảm nhận.

Về mặt hành vi, giai đoạn này thường gắn với các phản ứng cực đoan như la hét, đập phá, tấn công người khác, hoặc tự gây tổn thương cho bản thân. Hành động trong trạng thái này không phải là kết quả của sự cân nhắc mục đích-hậu quả, mà là sự bùng nổ tự nhiên của cảm xúc, bản năng.

Về mặt sinh lý, nghiên cứu cho thấy hệ thần kinh giao cảm hoạt động ở mức cực độ trong giai đoạn này: lượng adrenaline trong máu tăng cao, cơ bắp căng cứng, hệ thần kinh trung ương bị kích thích quá mức, làm giảm khả năng kiểm soát vận động và hành vi.

GS. TSKH. Tolstukhina Tatyana Viktorovna

3. Giai đoạn chấm dứt trạng thái tinh thần bị kích động mạnh

Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh không thể kéo dài lâu vì cơ thể con người chỉ chịu đựng được mức độ kích thích sinh lý - tâm lý cao trong một khoảng thời gian nhất định. Giai đoạn chấm dứt trạng thái kích động mạnh thường xảy ra theo hai hướng chính: sự cạn kiệt năng lượng cảm xúc hoặc sự can thiệp từ bên ngoài.

Nếu không có sự can thiệp, trạng thái kích động sẽ tự chấm dứt sau khi cá nhân bộc lộ hết cường độ cảm xúc tích tụ. Người đó thường rơi vào tình trạng suy sụp tâm lý và thể chất, có biểu hiện kiệt sức, mệt mỏi cực độ, trống rỗng tinh thần. Một số trường hợp xuất hiện cảm giác ân hận, hoảng loạn hoặc bàng hoàng vì những hành vi vừa thực hiện.

Trong trường hợp có sự can thiệp bên ngoài (ví dụ: người khác can ngăn, lực lượng chức năng can thiệp, hoặc các yếu tố môi trường thay đổi làm gián đoạn tình trạng kích động), quá trình chấm dứt diễn ra nhanh hơn, nhưng cũng có nguy cơ để lại những di chứng tâm lý sâu sắc như lo âu, trầm cảm hoặc rối loạn stress cấp tính.

Cần lưu ý rằng giai đoạn chấm dứt không có nghĩa là cá nhân ngay lập tức trở lại trạng thái tâm lý bình thường. Tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của trạng thái kích động, thời gian hồi phục tâm lý có thể kéo dài, đòi hỏi hỗ trợ y tế hoặc tâm lý
chuyên sâu.

4. Ý nghĩa thực tiễn của việc nghiên cứu các giai đoạn

Nghiên cứu đặc điểm các giai đoạn hình thành, phát triển và chấm dứt trạng thái tinh thần bị kích động mạnh có ý nghĩa thực tiễn rất lớn đối với hoạt động điều tra, xét xử tội phạm. Việc xác định một cá nhân phạm tội trong trạng thái kích động mạnh có thể dẫn đến việc xem xét áp dụng tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự theo quy định của pháp luật.

Điều 125 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định tình tiết "phạm tội trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh" là tình tiết giảm nhẹ đáng kể. Tuy nhiên, để áp dụng chính xác, cần phân tích kỹ lưỡng quá trình hình thành, phát triển và chấm dứt trạng thái này, tránh tình trạng lạm dụng hoặc áp dụng không đúng dẫn đến sai lệch trong đánh giá hành vi phạm tội.

Ngoài ra, việc hiểu rõ các giai đoạn cũng giúp xây dựng các biện pháp phòng ngừa xã hội như can thiệp sớm trong các mâu thuẫn gia đình, xã hội; giáo dục kỹ năng kiểm soát cảm xúc; và nâng cao năng lực xử lý tình huống của lực lượng chức năng trong các trường hợp đối tượng có biểu hiện tâm lý bất ổn.

5. Kết luận

Trạng thái tinh thần bị kích động mạnh là hiện tượng tâm lý - sinh lý phức tạp, diễn ra theo một quá trình gồm ba giai đoạn rõ rệt: hình thành, phát triển và chấm dứt. Mỗi giai đoạn mang những đặc điểm riêng biệt về cảm xúc, nhận thức, hành vi và sinh lý. Nghiên cứu toàn diện các giai đoạn này không chỉ giúp hiểu sâu hơn về bản chất hành vi con người trong những tình huống đặc biệt, mà còn góp phần quan trọng vào việc đánh giá trách nhiệm hình sự một cách khách quan, công bằng và nhân văn../. (GS. TSKH. Tolstukhina Tatyana Viktorovna, Bộ môn giám định tư pháp và nghiệp vụ hải quan, Đại học quốc gia Tula, Liên bang Nga; TS. Chu Văn Hùng, Công ty Luật Viên An).

*Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.