NHỮNG ĐIỂM MỚI ĐÁNG CHÚ Ý TRONG DỰ THẢO LUẬT TỔ CHỨC CƠ QUAN ĐIỀU TRA HÌNH SỰ (SỬA ĐỔI) NĂM 2025

Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) năm 2025, do Bộ Công an chủ trì xây dựng, hiện đang được hoàn thiện để trình Quốc hội khóa XV xem xét tại Kỳ họp thứ 9. Đây là một trong những văn bản pháp lý quan trọng, nhằm tái cấu trúc hệ thống tổ chức cơ quan điều tra hình sự, bảo đảm tính linh hoạt và phù hợp hơn với thực tiễn thi hành pháp luật hình sự. Dự thảo Luật bao gồm 09 chương với 55 điều, giảm 18 điều so với Luật hiện hành năm 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2021). Trong số đó, có 41 điều được sửa đổi, bổ sung; một số điều được gộp, bỏ và chỉnh lý để phù hợp với yêu cầu cải cách hệ thống cơ quan điều tra.

Một điểm đổi mới nổi bật là việc không còn quy định Cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao trong hệ thống Cơ quan điều tra hình sự. Theo lý giải của cơ quan soạn thảo, việc một cơ quan vừa thực hiện quyền công tố, kiểm sát, vừa tham gia điều tra sẽ không bảo đảm được tính khách quan, công bằng trong tố tụng hình sự. Đây cũng là bước điều chỉnh để thực hiện nghiêm nguyên tắc phân công và kiểm soát quyền lực trong tố tụng. Do đó, dự thảo đã bỏ khoản 3 Điều 4 của Luật năm 2015 – là căn cứ pháp lý thừa nhận thẩm quyền điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Bên cạnh đó, dự thảo luật có nhiều điều chỉnh đáng chú ý về cơ cấu tổ chức và thẩm quyền của các cơ quan điều tra thuộc Bộ Công an và Bộ Quốc phòng. Đối với lực lượng Công an nhân dân, một điểm mới là bỏ mô hình Cơ quan Cảnh sát điều tra cấp huyện, chuyển giao thẩm quyền tổ chức bộ máy cơ quan điều tra cho Bộ trưởng Bộ Công an. Tương tự, tổ chức bộ máy của cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân cũng được giao cho Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định nhằm bảo đảm sự linh hoạt, kịp thời thích ứng với tổ chức bộ máy mới của các lực lượng vũ trang.

Một nội dung quan trọng khác là việc mở rộng thẩm quyền điều tra cho Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an và Cơ quan An ninh điều tra Bộ Quốc phòng. Theo đó, hai cơ quan này sẽ đảm nhiệm điều tra các tội xâm phạm hoạt động tư pháp, các tội về tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp mà người phạm tội là cán bộ, công chức thuộc các cơ quan tiến hành tố tụng hoặc có thẩm quyền tư pháp. Việc mở rộng thẩm quyền này là hệ quả tất yếu của việc loại bỏ cơ quan điều tra của Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Viện kiểm sát quân sự trung ương, đồng thời góp phần nâng cao tính thống nhất và hiệu quả điều tra trong các vụ án liên quan đến cán bộ tư pháp.

Về phần các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra như Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư và Cảnh sát biển, dự thảo luật đã điều chỉnh theo hướng thu hẹp phạm vi thẩm quyền. Cụ thể, các cơ quan này không còn thẩm quyền điều tra toàn diện một vụ án hình sự từ giai đoạn khởi tố đến khi kết thúc điều tra trong vòng một tháng, như quy định hiện hành. Thay vào đó, họ chỉ giữ lại quyền khởi tố vụ án và tiến hành một số hoạt động điều tra ban đầu trong thời hạn 7 ngày, trước khi chuyển vụ án sang cơ quan điều tra chuyên trách. Thực tiễn cho thấy, phần lớn các cơ quan nêu trên không đủ năng lực chuyên môn và nhân lực để xử lý trọn vẹn một vụ án hình sự, dẫn đến việc điều tra không toàn diện và kéo dài thời gian tố tụng.

Ngoài ra, dự thảo Luật còn cập nhật tên gọi các cơ quan được giao nhiệm vụ điều tra, điều chỉnh chức năng cho phù hợp với cơ cấu tổ chức mới của các bộ, ngành. Một số nội dung khác như quy định về các ngạch Điều tra viên, phân cấp thẩm quyền cho Thủ trưởng và Phó Thủ trưởng cơ quan điều tra, cũng được sửa đổi theo hướng bảo đảm sự chủ động, linh hoạt trong chỉ đạo nghiệp vụ và xử lý tình huống điều tra
thực tiễn.

Như vậy, dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) năm 2025 thể hiện rõ định hướng cải cách tổ chức điều tra hình sự theo hướng chuyên nghiệp, minh bạch và hiệu quả hơn. Việc phân công lại chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan điều tra, củng cố sự kiểm soát quyền lực giữa các chủ thể tiến hành tố tụng là những thay đổi cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Việc Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua dự thảo này sẽ là bước đi quan trọng trong việc hoàn thiện khung pháp lý về điều tra hình sự trong giai đoạn tới. (TS. Chu Văn Hùng, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Bộ Công an, Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi), năm 2025, bản trình Quốc hội khóa XV, Kỳ họp thứ 9, tháng 5 năm 2025, truy cập từ Cổng Thông tin điện tử Bộ Công an, https://bocongan.gov.vn.