NHỮNG ĐIỀU CẦN BIẾT VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ

Trách nhiệm hình sự là một trong những chế định quan trọng và trung tâm của luật hình sự, thể hiện sự phản ứng của Nhà nước đối với những hành vi gây nguy hiểm cho xã hội. Theo nghĩa rộng, trách nhiệm hình sự là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc mà cá nhân hoặc pháp nhân phải gánh chịu trước Nhà nước khi thực hiện hành vi phạm tội, đồng thời chịu sự áp dụng các biện pháp cưỡng chế hình sự được quy định trong pháp luật hình sự. Hiểu một cách đơn giản, trách nhiệm hình sự là trách nhiệm pháp lý đặc biệt mà cá nhân hoặc pháp nhân phải gánh chịu khi thực hiện hành vi phạm tội, đồng thời phải chịu sự tác động của các biện pháp cưỡng chế hình sự do cơ quan nhà nước có thẩm quyền áp dụng.

Theo quy định tại Điều 2 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), chỉ những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật này mới bị coi là tội phạm và người thực hiện hành vi đó mới phải chịu trách nhiệm hình sự. Nguyên tắc này thể hiện tính pháp chế trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong lĩnh vực hình sự.

Các điều kiện để phát sinh trách nhiệm hình sự bao gồm: (1) có hành vi nguy hiểm cho xã hội được luật hình sự quy định là tội phạm; (2) người thực hiện hành vi có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự; (3) hành vi đó có lỗi (cố ý hoặc vô ý); và (4) không thuộc các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự như phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ hoặc cưỡng bức.

Về chủ thể chịu trách nhiệm hình sự, Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định hai loại chủ thể chính: cá nhân và pháp nhân thương mại. Cá nhân chịu trách nhiệm hình sự khi đủ 14 tuổi trở lên đối với một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng và từ 16 tuổi trở lên đối với tất cả các tội phạm khác (Điều 12 BLHS). Pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự đối với một số tội danh cụ thể được liệt kê trong Bộ luật, chủ yếu thuộc lĩnh vực kinh tế, môi trường.

Một nội dung quan trọng khác là mức độ và hình thức trách nhiệm hình sự. Khi xác định trách nhiệm hình sự, các cơ quan tiến hành tố tụng phải căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự để đưa ra quyết định công bằng, phù hợp. Trách nhiệm hình sự được thể hiện qua việc áp dụng các hình phạt, biện pháp tư pháp hoặc các biện pháp khác theo quy định của luật hình sự.

Hình phạt là chế tài chủ yếu của trách nhiệm hình sự. Các hình phạt được quy định trong Bộ luật Hình sự theo thứ tự từ nhẹ đến nặng, bao gồm: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, tù chung thân và tử hình đối với cá nhân; đình chỉ hoạt động có thời hạn, đình chỉ hoạt động vĩnh viễn, phạt tiền, cấm kinh doanh đối với pháp nhân thương mại. Việc lựa chọn hình phạt phải phù hợp với tính chất, mức độ phạm tội và nhân thân của người phạm tội, đảm bảo mục đích trừng trị và giáo
dục chung.

Ngoài ra, Bộ luật Hình sự còn quy định các biện pháp miễn trách nhiệm hình sự nhằm thể hiện chính sách hình sự nhân đạo và linh hoạt, bao gồm: miễn trách nhiệm hình sự theo điều kiện của luật, miễn trách nhiệm hình sự do sửa đổi, bổ sung pháp luật hình sự theo hướng có lợi cho người phạm tội, hoặc miễn trách nhiệm hình sự theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền khi có căn cứ chính đáng. Ví dụ, người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng và tự nguyện khắc phục hậu quả, được cộng đồng nơi cư trú bảo lãnh thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.

Một yếu tố đặc biệt cần lưu ý là sự khác biệt giữa trách nhiệm hình sự và trách nhiệm dân sự, hành chính hoặc kỷ luật. Trách nhiệm hình sự luôn gắn với việc xử lý bằng các biện pháp hình sự nhằm trừng phạt và giáo dục người phạm tội, trong khi các loại trách nhiệm khác chủ yếu mang tính bồi thường, khắc phục thiệt hại hoặc xử lý hành chính, kỷ luật trong nội bộ tổ chức.

Thực tiễn cho thấy, việc áp dụng đúng đắn các nguyên tắc về trách nhiệm hình sự có ý nghĩa rất lớn trong việc bảo vệ công lý, đảm bảo quyền con người, duy trì trật tự, an toàn xã hội và phòng ngừa tội phạm. Đồng thời, tránh được tình trạng hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế, hành chính hoặc làm oan người vô tội, gây ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống xã hội và uy tín của các cơ quan bảo vệ pháp luật.

Tóm lại, trách nhiệm hình sự là chế định pháp lý cốt lõi của luật hình sự, thể hiện sự nghiêm minh nhưng cũng đầy tính nhân văn của pháp luật. Việc hiểu đúng và vận dụng chính xác trách nhiệm hình sự không chỉ giúp các cơ quan tiến hành tố tụng xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật mà còn góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam vững mạnh và tiến bộ./. (TS. Chu Văn Hùng, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Bộ luật Hình sự số 100/2015/QH13 ngày 27 tháng 11 năm 2015, Hà Nội.

*Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.