THÁCH THỨC ĐỐI VỚI LUẬT SƯ BÀO CHỮA TRONG TIẾP CẬN HỒ SƠ, TÀI LIỆU VÀ CHỨNG CỨ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA VỤ ÁN VẠN THỊNH PHÁT

Tháng 10 năm 2022, cơ quan điều tra tiến hành khởi tố vụ án liên quan đến Tập đoàn Vạn Thịnh Phát và một số cá nhân có liên quan. Theo thông tin từ Bộ Công an, đây là một trong những vụ án có quy mô đặc biệt lớn, được khởi tố với nhiều tội danh về kinh tế và tài chính, thu hút sự quan tâm rộng rãi của dư luận cả nước. Tính chất nghiêm trọng và phức tạp của vụ án không chỉ thể hiện ở số lượng bị can bị khởi tố, mà còn ở khối lượng tài liệu, hồ sơ và chứng cứ khổng lồ mà cơ quan tiến hành tố tụng phải thu thập, phân tích, xử lý.

Trong bối cảnh đó, đội ngũ luật sư bào chữa cho các bị cáo trong vụ án – đặc biệt là luật sư bào chữa cho bà Trương Mỹ Lan – đã gặp phải nhiều thách thức trong việc thực hiện quyền bào chữa theo quy định pháp luật. Một trong những khó khăn nổi bật chính là việc tiếp cận hồ sơ, tài liệu và chứng cứ trong giai đoạn điều tra.

Theo thông tin chính thức được công bố tại phiên tòa sơ thẩm tháng 3 năm 2024, vụ án Vạn Thịnh Phát có tổng cộng hơn 240 bị cáo, hàng trăm người tham gia tố tụng, và một khối lượng hồ sơ đồ sộ lên tới hơn 6 tấn tài liệu. Điều này đã tạo ra một thách thức chưa từng có đối với các luật sư bào chữa.

Thực tế này không chỉ cho thấy sự quá tải về mặt hồ sơ mà còn phản ánh những hạn chế trong cơ chế hỗ trợ luật sư tiếp cận chứng cứ. Trên thực tế, việc tiếp cận một khối lượng tài liệu lớn như vậy trong một thời gian điều tra hữu hạn là một thách thức cả về nhân lực, thời gian và kỹ thuật. Trong nhiều trường hợp, luật sư chỉ được cung cấp các bản trích lục có chọn lọc hoặc phải làm việc trong điều kiện hạn chế về sao chụp và lưu giữ tài liệu.

Bên cạnh đó, theo quy định tại Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, luật sư được quyền “đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án sau khi kết thúc điều tra,” nhưng việc xác định phạm vi “liên quan đến việc bào chữa” lại chưa có hướng dẫn cụ thể. Điều này dễ dẫn đến việc cơ quan tố tụng có thể giới hạn nội dung hồ sơ mà luật sư được tiếp cận, làm giảm tính chủ động và hiệu quả trong quá trình chuẩn bị bào chữa.

TS.LS. Nguyễn Thị Huyền Trang

Trước những vướng mắc phát sinh trong vụ án Vạn Thịnh Phát, nhiều luật sư đã kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật. Một số luật sư tham gia bào chữa cho bị cáo trong vụ án cho biết, họ đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc hệ thống hóa các chứng cứ, xác minh các khoản vay, phân tích các giao dịch tài chính phức tạp, do thiếu điều kiện tiếp cận tài liệu gốc hoặc thông tin đầy đủ từ ngân hàng liên quan. Một số luật sư đề xuất áp dụng công nghệ số vào quản lý hồ sơ vụ án – thay vì in giấy – để luật sư có thể tra cứu điện tử, tiết kiệm thời gian và đảm bảo tính minh bạch. Bên cạnh đó, cần có sự hướng dẫn cụ thể hơn từ cơ quan tố tụng về tiêu chí phân loại tài liệu “mật”, tránh tình trạng lạm dụng lý do này để hạn chế quyền tiếp cận của luật sư.

Vụ án Vạn Thịnh Phát không chỉ là bài kiểm tra năng lực điều tra của các cơ quan tố tụng, mà còn là phép thử đối với hệ thống bảo vệ quyền bào chữa ở Việt Nam. Những thách thức mà luật sư gặp phải trong việc tiếp cận hồ sơ không chỉ phản ánh sự bất cập của hệ thống tố tụng hiện hành, mà còn cho thấy nhu cầu cấp thiết phải cải cách để phù hợp với thực tiễn xét xử những vụ án có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp và có yếu tố kinh tế tài chính.

Đồng thời, qua vụ án này có thể thấy rằng, sự phát triển của kinh tế - tài chính, cùng với tính chất phức tạp của các giao dịch hiện đại, đang đặt ra những yêu cầu mới trong hoạt động tố tụng hình sự. Việc xử lý các vụ án lớn không chỉ là trách nhiệm của cơ quan điều tra và viện kiểm sát, mà còn đòi hỏi hệ thống pháp luật bảo đảm quyền bình đẳng về mặt tố tụng – trong đó có quyền bào chữa.

Để bảo đảm nguyên tắc tranh tụng thực chất, Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý cho luật sư, đặc biệt trong giai đoạn điều tra – giai đoạn mà chất lượng bảo vệ quyền con người và quyền công dân được thử thách rõ rệt nhất. Việc tiếp cận đầy đủ hồ sơ không chỉ là một “quyền” theo luật, mà còn là điều kiện tiên quyết để luật sư thực hiện nghĩa vụ nghề nghiệp của mình trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ, đóng góp vào nền tư pháp công minh và tiến bộ./. (TS.LS. Nguyễn Thị Huyền Trang, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2021. Hà Nội: Nhà xuất bản Tư pháp, 2022; VnExpress. “Bà Trương Mỹ Lan nói phát hiện bất thường trong khoản tiền 125.000 tỷ đồng.” VnExpress, ngày 12 tháng 3 năm 2024. Truy cập ngày 5 tháng 5 năm 2025. https://vnexpress.net/ba-truong-my-lan-noi-phat-hien-bat-thuong-trong-khoan-tien-125-000-ty-dong-4817359.html.; Báo Đầu tư. “Tạm dừng phiên tòa phúc thẩm vụ án Trương Mỹ Lan để làm rõ các khoản tiền liên quan.” Báo Đầu tư, ngày 19 tháng 4 năm 2024. Truy cập ngày 5 tháng 5 năm 2025. https://baodautu.vn/tam-dung-phien-toa-phuc-tham-vu-an-truong-my-lan-de-lam-ro-cac-khoan-tien-lien-quan-d265018.html.