TÌM HIỂU VỀ CẤU THÀNH HÌNH THỨC TRONG LUẬT HÌNH SỰ

Trong hệ thống lý luận luật hình sự, cấu thành tội phạm đóng vai trò trung tâm trong việc xác định hành vi phạm tội và phân hóa trách nhiệm hình sự. Các dạng cấu thành tội phạm được phân loại dựa trên đặc điểm các dấu hiệu pháp lý bắt buộc, trong đó, cấu thành hình thức là một dạng phổ biến, thể hiện cách thức lập pháp đặc thù trong một số nhóm tội phạm nhằm nhấn mạnh nguy cơ và ý chí phạm tội hơn là hậu quả thực tế.

Cấu thành hình thức được hiểu là loại cấu thành tội phạm mà trong đó, hậu quả nguy hiểm cho xã hội không phải là dấu hiệu bắt buộc để xác định tội phạm. Nói cách khác, hành vi phạm tội đã hoàn thành ngay từ thời điểm thực hiện hành vi được luật hình sự mô tả, không cần phải có hậu quả cụ thể xảy ra mới bị coi là tội phạm. Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa cấu thành hình thức và cấu thành vật chất.

Trong cấu thành hình thức, yếu tố trung tâm là hành vi khách quan. Người thực hiện hành vi phạm tội chỉ cần có hành vi vi phạm pháp luật hình sự đã được mô tả trong điều luật, thì dù hậu quả thực tế chưa xảy ra hoặc chưa kịp xảy ra, hành vi vẫn được xác định là tội phạm. Ví dụ tiêu biểu là tội "Đe dọa giết người" theo Điều 133 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), trong đó, hành vi đe dọa đủ khả năng làm cho người bị đe dọa lo sợ cho tính mạng của mình đã cấu thành tội phạm, mà không cần hậu quả chết người thực tế xảy ra.

Mặt khách quan của cấu thành hình thức thường chỉ bao gồm hành vi và đôi khi có thêm một số dấu hiệu về phương tiện, cách thức, thời gian, địa điểm, đối tượng tác động... nhưng không yêu cầu chứng minh hậu quả vật chất. Điều này cho thấy lập pháp hình sự đặt trọng tâm vào nguy cơ xâm hại đối với các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ, từ đó can thiệp sớm nhằm ngăn ngừa thiệt hại.

Mặt chủ quan trong cấu thành hình thức đòi hỏi phải làm rõ lỗi của người phạm tội, thường là lỗi cố ý trực tiếp, thể hiện qua việc người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là nguy hiểm cho xã hội và mong muốn thực hiện hành vi đó. Ý chí phạm tội đóng vai trò then chốt trong xác định cấu thành hình thức, bởi vì trong nhiều trường hợp, việc hậu quả thực tế chưa xảy ra không làm giảm mức độ nguy hiểm trong ý định và hành động của người phạm tội.

Khách thể trong cấu thành hình thức vẫn là những quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ, như tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, trật tự công cộng… nhưng trọng tâm là sự đe dọa, xâm phạm tiềm tàng chứ chưa nhất thiết là sự thiệt hại thực tế đã thành hiện thực. Ví dụ, trong tội "đe dọa giết người", khách thể bị xâm phạm chính là sự an toàn về tính mạng và sự bình yên trong tinh thần của người bị đe dọa.

Chủ thể của tội phạm trong cấu thành hình thức vẫn phải đáp ứng các điều kiện chung về năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi theo quy định của Bộ luật Hình sự. Đối với một số tội danh, điều luật có thể quy định yêu cầu về chủ thể đặc biệt, như người có chức vụ, quyền hạn hoặc người có chuyên môn nghiệp vụ nhất định.

Việc thiết kế cấu thành hình thức trong pháp luật hình sự thể hiện tư duy can thiệp sớm, phòng ngừa từ xa và ngăn chặn hậu quả nghiêm trọng trước khi chúng xảy ra. Đây là chiến lược lập pháp quan trọng, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như an ninh quốc gia, an toàn công cộng, trật tự xã hội, nơi mà chỉ cần một hành vi mang tính nguy cơ cao cũng đủ làm phát sinh thiệt hại nghiêm trọng nếu không kịp thời xử lý.

Tuy nhiên, việc áp dụng cấu thành hình thức trong thực tiễn đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá cẩn trọng mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi và xác định đúng ranh giới giữa hành vi phạm tội và hành vi chưa đạt mức độ cấu thành tội phạm. Tránh trường hợp hình sự hóa thái quá những hành vi có biểu hiện vi phạm nhưng chưa đạt ngưỡng nguy hiểm xã hội đáng kể theo yêu cầu của Bộ luật Hình sự.

Ngoài ra, để xác định chính xác hành vi thuộc cấu thành hình thức, cần phân biệt với tội phạm chưa hoàn thành. Tội phạm chưa hoàn thành là trường hợp người phạm tội đã thực hiện hành vi khách quan nhưng do những nguyên nhân ngoài ý muốn nên tội phạm chưa hoàn thành. Trong khi đó, với cấu thành hình thức, hành vi đã hoàn thành tội phạm ngay từ khi hành vi được thực hiện, không phụ thuộc vào kết quả
thực tế.

Như vậy, cấu thành hình thức là một dạng cấu thành tội phạm có ý nghĩa lớn trong việc bảo vệ an ninh, trật tự xã hội thông qua việc xử lý hành vi nguy hiểm ngay từ khi nó mới hình thành, không chờ đợi đến khi hậu quả xảy ra. Việc hiểu rõ bản chất và áp dụng đúng các quy định về cấu thành hình thức sẽ góp phần bảo đảm tính nhân văn, hợp lý và hiệu quả của chính sách hình sự Việt Nam trong giai đoạn hiện nay./. (TS.LS. Nguyễn Thị Huyền Trang, Công ty Luật Viên An).

*Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.