TÌM HIỂU VỀ CẤU THÀNH VẬT CHẤT TRONG LUẬT HÌNH SỰ

Trong lý luận luật hình sự, cấu thành tội phạm được hiểu là tổng hợp những dấu hiệu pháp lý cần thiết được quy định trong luật hình sự để xác định một hành vi nguy hiểm cho xã hội là tội phạm cụ thể. Cấu thành tội phạm đóng vai trò trung tâm trong việc định tội danh, quyết định việc truy cứu trách nhiệm hình sự, cũng như phân hóa trách nhiệm hình sự và hình phạt. Trong số các dạng cấu thành tội phạm được khoa học luật hình sự nghiên cứu và hệ thống hóa, cấu thành vật chất chiếm vị trí đặc biệt quan trọng bởi tính phổ biến và sự rành mạch trong thiết kế pháp luật hình sự.

Cấu thành vật chất là một loại cấu thành tội phạm mà trong đó, hậu quả nguy hiểm cho xã hội là dấu hiệu bắt buộc phải có và hành vi chỉ được coi là tội phạm khi hậu quả đã thực sự xảy ra. Nói cách khác, đối với cấu thành vật chất, việc xác định tội phạm không chỉ dựa vào hành vi thực hiện mà còn phải xét đến hậu quả mà hành vi đó gây ra. Đây là điểm phân biệt cơ bản giữa cấu thành vật chất với cấu thành hình thức và cấu thành cắt xén.

Trong cấu thành vật chất, các yếu tố cấu thành gồm: mặt khách quan, mặt chủ quan, khách thể và chủ thể của tội phạm. Trong đó, mặt khách quan có vai trò nổi bật vì nó bao gồm: hành vi phạm tội, hậu quả nguy hiểm cho xã hội và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi với hậu quả.

Cụ thể, hành vi phạm tội trong cấu thành vật chất thường được quy định dưới dạng hành động hoặc không hành động vi phạm pháp luật hình sự. Tuy nhiên, điểm khác biệt so với các dạng cấu thành khác là hậu quả gây ra phải cụ thể, đo lường được, có thực tế tồn tại trong đời sống xã hội. Ví dụ, trong tội "Cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác" theo Điều 134 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hậu quả là tỷ lệ tổn thương cơ thể hoặc những tổn hại cụ thể đối với sức khỏe nạn nhân là dấu hiệu bắt buộc.

Mối quan hệ nhân quả trong cấu thành vật chất là yếu tố then chốt để chứng minh hành vi là nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp dẫn đến hậu quả đã xảy ra. Việc xác định chính xác mối quan hệ này đòi hỏi phải phân tích kỹ lưỡng hoàn cảnh vụ việc, quy luật khách quan và hành vi của người phạm tội. Nếu không chứng minh được rằng hậu quả xảy ra là do hành vi của người bị buộc tội gây ra, thì sẽ không thể kết luận hành vi đó cấu thành tội phạm theo loại cấu thành vật chất.

Về mặt chủ quan, cấu thành vật chất đòi hỏi phải làm rõ yếu tố lỗi của người phạm tội, thường là lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý, tùy vào từng điều luật quy định cụ thể. Ý thức và ý chí của người thực hiện hành vi phạm tội, bao gồm việc họ nhận thức được hậu quả và mong muốn hoặc để mặc cho hậu quả xảy ra, là căn cứ để xác định trách nhiệm hình sự tương ứng.

Đối với khách thể, trong cấu thành vật chất, hành vi phạm tội xâm phạm đến các quan hệ xã hội được pháp luật hình sự bảo vệ, chẳng hạn như sức khỏe, tính mạng, tài sản, trật tự an toàn công cộng... Cấu thành vật chất yêu cầu hậu quả thực tế xảy ra phải làm tổn hại hoặc đe dọa một cách thực tế đối với các khách thể này.

Chủ thể của tội phạm trong cấu thành vật chất cũng tương tự như trong các dạng cấu thành khác, đó là cá nhân hoặc pháp nhân (đối với một số tội danh nhất định theo quy định của Bộ luật Hình sự) có đủ năng lực trách nhiệm hình sự theo luật định.

Việc xây dựng cấu thành vật chất trong hệ thống pháp luật hình sự có ý nghĩa lớn trong việc phân biệt giữa hành vi phạm tội và hành vi chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm, góp phần đảm bảo nguyên tắc "không có tội nếu không có hành vi nguy hiểm cho xã hội". Nhờ đó, cấu thành vật chất giúp hạn chế tối đa việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với những hành vi tuy có biểu hiện vi phạm nhưng chưa gây ra hậu quả thực tế, phù hợp với chính sách hình sự đề cao quyền con người và nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa.

Trong thực tiễn xét xử, việc xác định cấu thành vật chất đòi hỏi các cơ quan tiến hành tố tụng phải tiến hành điều tra kỹ lưỡng, thu thập chứng cứ đầy đủ về hành vi, hậu quả và mối quan hệ nhân quả. Một vụ án hình sự liên quan đến cấu thành vật chất có thể gặp khó khăn trong chứng minh hậu quả hoặc nguyên nhân gây hậu quả, đòi hỏi kỹ năng điều tra, giám định, phân tích chứng cứ rất cao.

Như vậy, cấu thành vật chất trong luật hình sự không chỉ thể hiện phương thức quy định trách nhiệm hình sự đối với hành vi gây hậu quả nguy hiểm cho xã hội mà còn phản ánh xu hướng pháp lý nhân văn, đảm bảo tính chặt chẽ, khoa học và công bằng trong xác định tội phạm và xử lý người phạm tội. Hiểu rõ đặc điểm và yêu cầu của cấu thành vật chất sẽ giúp các chủ thể thực thi pháp luật vận dụng đúng đắn, góp phần bảo vệ công lý và trật tự pháp luật trong xã hội./. (LS. Thẩm Hoàng Anh, Công ty Luật Viên An).

*Lưu ý:

- Bài viết này được biên soạn nhằm mục đích cung cấp thông tin tham khảo chung về các quy định pháp luật hiện hành;

- Một số điều khoản pháp luật được đề cập có thể đã được sửa đổi, bổ sung hoặc hết hiệu lực tại thời điểm bạn tiếp cận thông tin;

- Để đảm bảo quyền lợi và có được tư vấn phù hợp với tình huống cụ thể, bạn vui lòng liên hệ với đội ngũ luật sư của Công ty Luật Viên An hoặc gọi ngay đến số gọi số: 097.275.7676 để được hỗ trợ chi tiết và chính xác nhất.