VAI TRÒ VÀ GIỚI HẠN HOẠT ĐỘNG CỦA LUẬT SƯ KHI THÂN CHỦ ĐỐI MẶT VỚI TỘI DANH LIÊN QUAN ĐẾN “AN NINH TÀI CHÍNH QUỐC GIA” TRONG VỤ ÁN VẠN THỊNH PHÁT

Vụ án Vạn Thịnh Phát, với bị cáo chính là bà Trương Mỹ Lan – Chủ tịch Tập đoàn Vạn Thịnh Phát, được xem là một trong những vụ án kinh tế lớn nhất trong lịch sử tư pháp Việt Nam. Từ năm 2018 đến 2022, thông qua việc phát hành trái phiếu và các giao dịch tài chính phức tạp, bà Lan cùng các đồng phạm đã chiếm đoạt hơn 30.000 tỷ đồng của hàng chục nghìn nhà đầu tư. Hành vi này không chỉ gây thiệt hại nghiêm trọng cho hệ thống tài chính mà còn đe dọa đến an ninh tài chính quốc gia, dẫn đến việc Ngân hàng SCB phải được đặt dưới sự kiểm soát đặc biệt của Ngân hàng Nhà nước và nhận khoản hỗ trợ lên tới 24 tỷ USD để đảm bảo thanh khoản .

Phiên tòa sơ thẩm bắt đầu từ tháng 3/2024 với sự tham gia của 86 bị cáo, hơn 200 luật sư và gần 2.700 người có quyền và nghĩa vụ liên quan. Bà Trương Mỹ Lan bị tuyên án tử hình với các tội danh như “lừa đảo chiếm đoạt tài sản”, “vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng” và “đưa hối lộ” . Tại phiên phúc thẩm tháng 4/2025, mặc dù có những tình tiết giảm nhẹ, bản án tử hình vẫn được giữ nguyên do hậu quả đặc biệt nghiêm trọng của vụ án.

Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, luật sư đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị can, bị cáo. Theo Điều 31 Hiến pháp 2013 và Điều 60 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, người bị buộc tội có quyền nhờ luật sư bào chữa để đảm bảo quyền được xét xử công bằng .

Trong các vụ án phức tạp như Vạn Thịnh Phát, luật sư không chỉ tư vấn pháp lý mà còn tham gia vào quá trình điều tra, truy tố và xét xử để đảm bảo các quyền tố tụng của thân chủ được thực thi đầy đủ. Họ có thể kiến nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn, yêu cầu triệu tập người làm chứng, thu thập chứng cứ và hỗ trợ thân chủ khắc phục hậu quả nếu có .

Mặc dù có vai trò quan trọng, hoạt động của luật sư trong các vụ án liên quan đến an ninh tài chính quốc gia cũng gặp phải những giới hạn nhất định. Theo quy định của pháp luật, luật sư không được tiết lộ bí mật của thân chủ, trừ trường hợp liên quan đến an ninh quốc gia hoặc các hành vi phạm tội nghiêm trọng khác. Bộ luật Hình sự 2015 quy định luật sư không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội không tố giác tội phạm của thân chủ, trừ khi không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội đặc biệt nghiêm trọng khác .

Trong vụ án Vạn Thịnh Phát, một số luật sư bào chữa đã gặp khó khăn trong việc tiếp cận đầy đủ hồ sơ vụ án do tính chất phức tạp và nhạy cảm của các tài liệu liên quan đến an ninh tài chính. Điều này đặt ra thách thức trong việc xây dựng chiến lược bào chữa hiệu quả cho thân chủ.

Tại phiên tòa xét xử vụ án Vạn Thịnh Phát, các luật sư bào chữa đã đưa ra nhiều lập luận nhằm bảo vệ quyền lợi cho thân chủ. Luật sư của bà Trương Mỹ Lan cho rằng thân chủ không có ý thức chiếm đoạt tài sản và đã có thiện chí khắc phục hậu quả bằng cách nộp lại một phần tiền chiếm đoạt. Tuy nhiên, Viện Kiểm sát cho rằng các hành vi gian dối như lập hợp đồng khống, hạch toán khống giao dịch đã thể hiện rõ ý thức chiếm đoạt của bị cáo. Ngoài ra, luật sư của các bên liên quan như Tập đoàn Bitexco và Công ty Cổ phần Tân Thành Long An cũng đã đề nghị tòa án xem xét gỡ bỏ phong tỏa tài sản và tài khoản ngân hàng để các doanh nghiệp này có thể tiếp tục hoạt động kinh doanh bình thường.

Từ thực tiễn vụ án Vạn Thịnh Phát, có thể thấy rõ nhu cầu cấp thiết phải điều chỉnh và hoàn thiện khung pháp lý để bảo đảm hiệu quả quyền bào chữa của luật sư trong các vụ án có yếu tố liên quan đến an ninh tài chính quốc gia. Một trong những vấn đề nổi bật là việc tiếp cận hồ sơ, tài liệu có dấu mật hoặc tài liệu tài chính phức tạp. Theo quy định tại Điều 73 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, luật sư có quyền đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu có trong hồ sơ vụ án sau khi kết thúc điều tra; tuy nhiên, trong thực tiễn, một số tài liệu được cơ quan điều tra đánh dấu là "mật" hoặc “tài liệu liên quan đến bí mật Nhà nước”, dẫn đến việc luật sư không thể tiếp cận đầy đủ, ảnh hưởng đến việc xây dựng chiến lược bào chữa hiệu quả.

Bên cạnh đó, cần có hướng dẫn chi tiết và thống nhất từ các cơ quan tiến hành tố tụng về phạm vi tài liệu được xem là ảnh hưởng đến an ninh tài chính quốc gia. Nhiều chuyên gia pháp lý cho rằng việc phân loại "bí mật nhà nước" cần minh bạch và có quy trình kiểm soát độc lập, tránh tình trạng áp dụng tùy nghi dẫn đến vi phạm quyền bào chữa đã được hiến định.

Ngoài ra, trong bối cảnh các vụ án kinh tế - tài chính ngày càng phức tạp, cần thiết xây dựng đội ngũ luật sư chuyên sâu về lĩnh vực tài chính – ngân hàng, có kiến thức về kiểm toán, chứng khoán và pháp luật tài chính để đáp ứng yêu cầu bào chữa trong các vụ án có yếu tố “an ninh tài chính quốc gia”. Hiệp hội Luật sư Việt Nam, Đoàn luật sư các tỉnh, thành phố nên tăng cường tổ chức các lớp đào tạo chuyên đề, cập nhật kiến thức thực tiễn và xây dựng mạng lưới hỗ trợ chuyên môn cho luật sư hoạt động trong lĩnh vực này.

Vụ án Vạn Thịnh Phát là một minh chứng rõ ràng cho vai trò quan trọng của luật sư trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ, đặc biệt trong các vụ án liên quan đến an ninh tài chính quốc gia. Tuy nhiên, hoạt động của luật sư cũng phải tuân thủ các giới hạn pháp lý nhằm đảm bảo an ninh quốc gia và trật tự xã hội. Việc cân bằng giữa quyền bào chữa và yêu cầu bảo vệ an ninh tài chính là một thách thức lớn đối với hệ thống tư pháp và nghề luật sư tại Việt Nam./. (TS.LS. Nguyễn Thị Huyền Trang, Công ty Luật Viên An).

Nguồn: Quốc hội Việt Nam. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2021). Hà Nội: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, 2021.; Báo Công an Nhân dân. “Bị cáo Trương Mỹ Lan vẫn lãnh án tử hình”. congan.com.vn, 2025. https://congan.com.vn/an-ninh-kinh-te/bi-cao-truong-my-lan-van-lanh-an-tu-hinh_177010.html; Tuổi Trẻ Online. “Bà Trương Mỹ Lan được giảm án về tội lừa đảo”. tuoitre.vn, 19/04/2025. https://tuoitre.vn/ba-truong-my-lan-duoc-giam-an-ve-toi-lua-dao-20250419094928934.htm-de-lam-ro-cac-khoan-tien-lien-quan-d265018.html.